In memoriam Erich von Däniken

Toch was de essentie van zijn boodschap al terug te vinden in zijn allereerste werk Erinnerungen an die Zukunft (1968). De Nederlandse titel Waren de goden kosmonauten? geeft die essentie perfect weer. Onze voorouders zagen de buitenaardse wezens met hun superieure technologie die hen bezochten aan als goden. Von Däniken zag dan ook overal aliens, in oude mythen, in de Bijbel en in oeroude beelden en wandschilderingen. Dat hij daarbij niet gehinderd werd door een gebrek aan wetenschappelijke bagage deerde hem niet.Integendeel, hij nam als absoluut dilettant de positie van underdog in door dingen te beweren die de “gevestigde wetenschap” niet durfde in te zien. Intussen reisde hij de wereld af om in ruïnes en archeologische sites bewijzen voor zijn opvatting te vinden. Van archeologie wist hij niets af en wat hij over fysica en genetica schreef was vaak totaal onjuist, voor zover het te begrijpen was… Desondanks gedroeg hij zich als een wetenschapper die erkenning zocht voor zijn theorie. 

Die theorie was niet nieuw en hij werd trouwens meteen van plagiaat beschuldigd. Het belette niet dat hij zeer succesvol was en zelfs navolgers kreeg. Een op zijn eerste boek gebaseerde documentaire werd zelfs voor een Oscar genomineerd. Het is niet eenvoudig om dit succes te verklaren. Erinnerungen an die Zukunft verscheen toen de ruimtevaart in volle opmars was, kort voor de eerste bemande maanlanding. In die spectaculaire tijd leek alles mogelijk, dus kwam zijn boek voor een groot publiek vrij geloofwaardig over. Von Däniken was wellicht de auteur die op het juiste moment over het juiste onderwerp met de juiste toon publiceerde. 

Erich von Däniken is zijn verdere leven zijn opvattingen blijven verkopen. Nadat het onderwerp na enkele decennia wat afgezaagd leek, nam de belangstelling voor zijn theorie begin deze eeuw weer toe, onder meer door de ergerlijk dwaze televisiereeks Ancient Astronauts, waarin hij veel aan het woord kwam. Nabij zijn woonplaats Interlaken stichtte hij een themapark dat zijn ideeën weergaf, maar financieel geen groot succes werd. Het park - door een Zwitsers wetenschapper omschreven als een “wetenschappelijk en cultureel Tsjernobyl” - werd vorig jaar verkocht. In Zwitserland zijn ook nog een Ancient Astronauts Society en een Erich-von-Däniken-Stiftung actief, die zijn “werk” verderzetten. 

De Nederlandse historicus van de Oudheid Jona Lendering zag twee fundamentele nadelen in von Dänikens werk. Vooreerst ontkende hij de menselijke creativiteit van zowat alle culturen in het verleden. Die waren volgens hem niet in staat om zelf de piramides, de beelden van het Paaseiland, Stonehenge enz. te bouwen, dus moesten die constructies wel het werk van een buitenaardse technologie zijn. Ten tweede is hij voor zeer veel mensen de belangrijkste auteur over oude beschavingen. Die lezers zien deze beschavingen door de bril die hij hen voorhoudt “met een oudheidkunde zonder methode, vol spannende verhalen maar intellectueel zonder betekenis”. Terwijl serieuze boeken over dit onderwerp veel minder aandacht krijgen. 

Inderdaad heeft Erich von Däniken onze blik op het verleden veranderd. Dank zij hem kent de hele wereld de graftombe van Pacal in Palenque, de ruïnes van Tiuhuanaco, de lijnen van Nazca, de rotstekeningen van Val Canonica, de kaart van Piri Reis... Men kan ze moeilijk bezichtigen zonder zijn opvattingen daarover in het achterhoofd te hebben, ook al weet men dat die onjuist zijn. Zelfs de skepticus die het Paaseiland bezoekt of het Bijbelboek Ezechiël openslaat, zal even aan hem moeten denken. En dat zal wellicht nog een tijd duren. 

Johan Braeckman schreef in 2015 een artikel over Waren de goden kosmonauten? 

Foto van Sven Teschke - Eigen werk, CC BY-SA 3.0 de, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=8148688