Belle Gibson: zelfbedrog of immorele misleiding?

Ruarks woorden over onze creatieve omgang met de werkelijkheid kan het motto zijn van de biografie van Belle Gibson (°1991), een Australische voormalige gezondheidsgoeroe. Haar levensverhaal is recent verfilmd en op Netflix te bekijken, onder de titel Apple Cider Vinegar (“appelazijn”). De serie is gebaseerd op het boek van Beau Donelly en Nick Toscano (2017) over de opkomst en ondergang van Gibson. Zoals dat gaat met series, is niet alles waarheidsgetrouw. Sommige personages bestaan niet echt, maar zijn een samenvoeging van meerdere personen. Er zit ironie in die fictionalisering, aangezien Belle Gibson is veroordeeld omwille van haar leugens en bedrog. Maar de kern van de Netflixserie klopt. Gibson beweerde – ten onrechte –dat ze verschillende kankers overwonnen had, waaronder brein-, lever- en nierkanker. Haar vaccinatie tegen baarmoederhalskanker zou de oorzaak zijn van haar brein- en andere tumoren. Ze deed nog meer valse medische beweringen, zoals dat ze hartoperaties had ondergaan en een paar keer klinisch dood was op de operatietafel. 

Het syndroom van Münchausen

Gibson is zeker niet de eerste en allicht ook niet de laatste om dergelijke leugens te verkondigen. Ze lijkt te lijden aan een aandoening die bekend staat als het syndroom van Münchhausen. De Duitse edelman Karl Friedrich Hieronymus baron von Münchhausen is een reëel figuur.

Men heeft het nu over een nagebootste stoornis, de psychische aandoening waarbij iemand zichzelf bewust verwondt of een lichamelijke of mentale ziekte fingeert om in de belangstelling te staan. Het label Münchausen-by-proxysyndroom, waarbij iemand bij een kind ziekteverschijnselen verzint of het kind opzettelijk ziek maakt of verwondt, is wel nog gangbaar, al bestaat ook hiervoor een alternatief, namelijk kindermishandeling door falsificatie. 

Is Belle Gibson een patiënte die onvrijwillig en compulsief doet alsof ze ernstig, zelfs dodelijk ziek is? Wie naar de Netflixserie kijkt die aan haar gewijd is, kan er nauwelijks aan twijfelen dat ze geen slachtoffer maar een criminele is. Ze simuleert haar aandoeningen, en niet eens uit louter narcistische motieven, maar uit geldgewin. Ze verspreidde de leugen aan een breintumor te lijden en terminaal ziek te zijn. Volgens de dokters, toch diegenen die tot de vermaledijde reguliere of ‘klassieke’ geneeskunde behoren, had ze maar enkele maanden meer te leven. Gelukkig, aldus Gibson, geloofde ze hen niet. Ze volgde een dieet op basis van inzichten uit de natuurlijke en alternatieve geneeswijzen en genas zichzelf. Haar verhaal sloeg aan, niet in het minst bij mensen die kritisch en sceptisch staan tegenover op wetenschap gebaseerde geneeskunde. Maar vanzelfsprekend is het niet erg moeilijk om van kanker te genezen als je helemaal geen kanker hebt. Dus Gibson belazerde de boel, bewust en intentioneel. Dat klopt grotendeels, maar toch niet helemaal. Ze vond immers niet zelf haar kankerdiagnose uit; die was haar medegedeeld door een kwakzalver. Zeker is het niet, maar laat er ons van uitgaan dat Gibson hem geloofde. Ze dacht een tumor in haar brein te hebben, en beslist om die niet met wetenschappelijk verantwoorde therapieën te bestrijden, maar met fruit en groenten en andere natuurlijke producten. Vier maanden later is ze springlevend, terwijl ze volgens haar medische diagnose dood had moeten zijn. Zodus, het wonder is geschied: ze versloeg kanker op eigen houtje, enerzijds dankzij het weigeren van conventionele medische behandelingen en anderzijds door haar gezondheidsdieet. Dat komt tot uiting in het interview met Gibson in het Australische nieuwsprogramma Sixty Minutes, dat in de laatste episode van de serie gedeeltelijk wordt nagespeeld. Gibson liet zich door een alternatieve genezer wijsmaken dat ze kanker had, waarna ze zichzelf ervan overtuigde te zijn genezen dankzij een holistische, alternatieve behandeling. Dat levert Gibson mogelijk wat begrip op bij een aantal kijker: ze was immers zelf het slachtoffer van bedrog. Daar staat tegenover dat ze al veel eerder, nog tijdens haar tienerjaren, deed alsof ze medische aandoeningen had. De rol van de kwakzalver bij wie ze te rade ging, is ook niet erg duidelijk. Behalve Gibson zelf, was niemand anders aanwezig toen hij zijn verzonnen diagnose stelde. Daar komt nog bij dat Gibson geen tweede opinie zocht en daarover loog. Ze verwees naar hospitalen en medisch specialisten die haar verder zouden hebben onderzocht, maar toen men haar vroeg naar namen en medische dossiers, weigerde ze die te geven. 

Behalve het syndroom van Münchhausen of nagebootste stoornis, zijn er nog andere aandoeningen die men vrij spontaan met Belle Gibson in verband kan brengen. Er bestaat zoiets als pseudologia fantastica, een vorm van pathologisch liegen, maar met dat verschil dat de patiënt niet weet dat hij liegt, anders dan wie voortdurend liegt en zichzelf daarvan bewust is. Niettemin is een patiënt in staat, anders dan bij wanen, om de leugen te erkennen in confrontatie met ontegensprekelijke feiten. De stoornis is ruim honderd jaar geleden reeds uitvoerig beschreven, maar blijft moeilijk af te bakenen ten opzichte van andere vormen van ziekelijk liegen (Janssens, Morrens & Sabbe, 2008). Janssens en co-auteurs beschrijven een jongedame die ervan droomde om arts te worden, maar daarin niet slaagde. Niettemin vertelde ze aan haar vriendenkring dat ze geneeskunde studeerde. Ook beweerde ze dat haar vader een hoge functie had bij een multinational, wat niet klopte. Haar ouders liet ze geloven medische studies te volgen. Ze vertelde hen dat ze stage liep in Zwitserland en liet zich naar de luchthaven brengen en terug oppikken, na haar zogenaamd stageverblijf. Een andere aandoening heet het syndroom van Ganser. Wie eraan lijdt, geeft antwoorden op vragen die er als het ware net naast zitten, en daardoor nonsensicaal klinken. Zo gaf iemand als antwoord op de vraag hoeveel poten een paard heeft: ‘vijf’. Ook dit syndroom is wetenschappelijk omstreden. Het kan om een neveneffect gaan van extreme stress, of van een aandoening als epilepsie. Aangezien de weinige gevalstudies vooral gerelateerd zijn aan gevangenen, zijn er auteurs die menen dat het syndroom niet echt bestaat. Gevangenen zouden het veinzen om strafvermindering te bekomen, of een overplaatsing naar een psychiatrisch hospitaal. In gesprekken en interviews gaf Belle Gibson soms antwoorden die duidelijk naast de kwestie zijn, maar het lijkt vergezocht om daaraan een syndroom zoals dat van Ganser te koppelen. Meer voor de hand liggend is ontwijkingsgedrag om niet te moeten toegeven dat ze haar medische geschiedenis, van hartaanvallen tot kankers, bij elkaar fantaseerde. Geloofde ze er zelf in? Misschien tot op zekere hoogte. Dan zou een deel van het hele verhaal aan zelfbedrog zijn te wijten, wat mede helpt verklaren hoe ze erin slaagde om zovelen zo lang te misleiden. Wie in zichzelf gelooft, straalt immers zelfvertrouwen uit. Dat geeft meer overtuigingskracht, zowel aan het waarheidspreken als aan het fabuleren.

Een filantrope...

Het zou evenwel fout zijn om Belle Gibsons verzinsels terug te brengen tot een mentale aandoening, alsof ze enkel en alleen pathologisch zijn. Gibson bedroog voor een deel zichzelf, maar tegelijkertijd begreep ze zeer goed dat ze iedereen oplichtte. Het sterkste bewijs daarvoor is haar zogenaamde liefdadigheidswerk. In 2013, toen ze 21 was, creëerde ze “The Whole Pantry”, een mobiele app die werd ondersteund door de technologiereus Apple. Gibsons bekendheid als ex-kankerpatiënt die zichzelf genas door gezonde voeding, maakte de app bijzonder populair. In de eerste maand na de lancering ervan, werd hij reeds 200.000 keer gedownload. Al snel kreeg Gibson een aanbod van uitgeverij Lantern Books om een kookboek te maken. Dat zou, behalve recepten, uiteraard ook haar verhaal over kanker, haar afwijzing van chemotherapie en andere conventionele geneeswijzen en haar levensreddende dieet bevatten. Dat maakte het voor Lantern Books net aanlokkelijk. Zonder de bewering dat de recepten haar hadden genezen van kanker, was het boek niet interessanter dan alle andere kookboeken die gezonde voeding aanbevelen. Gibsons app en het kookboek bezorgden haar al snel financieel succes. Begin 2015 was ze minstens een miljoen dollar rijker. Ondertussen haalde ze ook honderdduizenden dollars op met liefdadigheidsacties. Haar bedrijf zou grote sommen geld overmaken aan een vijftal goede doelen, waaronder de vergoeding voor de medische behandeling van een minderjarige kankerpatiënt. Later beweerde Gibson dat ze samenwerkte met twintig liefdadigheidsverenigingen en noemde ze zichzelf “een filantrope”. Niks van dit alles klopte. Gibson hield alle schenkingen voor zichzelf. 

Daar bovenop moesten de patiënten ook dagelijks meerdere koffieklysma’s ondergaan, of aan zichzelf toedienen. Dat houdt het inspuiten van koffie in de darmen in, via de anus. Gerson beweerde dat de klysma’s voor ‘ontgifting’ van de darmen en organen zorgen. Er is geen enkel bewijs dat koffie een dergelijk resultaat teweegbrengt. 

Integendeel, er zijn meerdere negatieve effecten gedocumenteerd, zoals infecties en hart- en longproblemen. Sommige patiënten zijn zelfs aan de gevolgen van de klysma’s overleden (Eisele & Reay, 1980). Het Amerikaanse National Cancer Institute onderzocht Gersons therapie en concludeerde dat ze niet werkt en gevaarlijk is. Het weerhield Gerson er niet van om ze verder aan te bevelen en voor te schrijven. Dat leidde ertoe dat hij geen aansprakelijkheidsverzekering meer verkreeg en zijn medische licentie enkele jaren verloor. Zijn therapie is niettemin nog steeds populair bij mensen die een meer ‘natuurlijke’ behandeling willen, en er bestaat wel degelijk een Health Institute in Tijuana dat zichzelf een ‘Licensed Gerson Clinic’ noemt. De Netflix-serie verdient lof omdat ze de waanzin en het onethische karakter van dergelijke praktijken aantoont. 

Jessica Ainscough en Elizabeth Holmes 

Een van de hoofdpersonages uit Apple Cider Vinegar heet Milla Blake, een vrouw van eind de twintig. Ze heeft een kanker die sarcomen veroorzaakt op haar arm. Haar oncoloog legt uit dat ze met zekerheid zal overlijden, tenzij ze een amputatie ondergaat. Milla is niet in staat om haar arm op te offeren, waar je als kijker spontaan begrip voor voelt. Daarna wordt het lastiger. Ze denkt zichzelf te genezen met groenten, fruit en sappen, en smeert zalf uit een esoterische winkel op haar kankergezwellen. Tegen de wens van haar vader in, die begrijpt dat de alternatieve geneeskunde haar dood betekent, trekt ze naar het Hirsch Institute in Mexico, een niet mis te verstane verwijzing naar de Gerson Clinic. Dat bezoek en de behandelingen die ze daar ondergaat, kosten haar een bom geld maar hebben geen enkele invloed op de woekerende kankercellen. Ondertussen heeft ook Milla een commercieel internetbedrijf opgericht dat kankerpatiënten genezing belooft zonder chemotherapie en andere op wetenschap gebaseerde medicatie. In de loop van het verhaal krijgt ook haar moeder kanker. Opnieuw tegen de wil in van haar wanhopige vader, gaat ze met haar moeder naar het instituut in Mexico, maar haar moeder overlijdt. Door het drama ziet Milla in dat ze zichzelf en anderen, waaronder haar eigen moeder, een rad voor de ogen draaide. Ze zoekt medische verantwoorde hulp voor haar eigen aandoening, maar het is te laat. Haar kanker valt niet meer te genezen, en ook zij gaat dood. Het personage van Milla Blake is gebaseerd op het leven van de Australische journaliste en onderneemster Jessica Ainscough (1985-2015), die op 22-jarige leeftijd de diagnose epithelioid sarcoma kreeg, een zeldzame kanker. Ze zocht haar toevlucht tot alternatieve therapieën, in het bijzonder de Gerson-therapie. Onder de naam “The wellness warrior” hield ze een blog bij waarin ze haar lezers informeerde over hoe ze kanker leek te overwinnen met natuurlijke middelen in plaats van op wetenschap gebaseerde inzichten en therapieën. Naar het einde van haar leven toe zag ze haar vergissing in. Ze kreeg nog radiotherapie, maar het haalde niks meer uit. Ze overleed toen ze 29 jaar oud was. 

Jessica Ainscough lijkt het slachtoffer te zijn van zelfbedrog en van misleidende beweringen van alternatieve genezers, maar Belle Gibson hoort eerder thuis in het rijtje con women, vrouwen die door bedrog mensen hun vertrouwen winnen om ze vervolgens uit te buiten. Door de Netflixserie die aan haar frauduleuze praktijken is gewijd, wordt ze mogelijk even berucht als de Amerikaanse Elizabeth Holmes (°1984), oprichtster van het bedrijf Theranos. Holmes beweerde een apparaat te ontwikkelen dat op basis van een bloeddruppel ruim honderd biomedische variabelen kon testen. Het zou een revolutie teweegbrengen in de gezondheidszorg. Ze slaagde erin om miljarden investeringsgeld te verwerven, maar al snel bleek dat de constructie van het bloedtesttoestel onmogelijk was. Desondanks bleef Holmes de investeerders en de pers informeren over de vooruitgang die ze boekte. Het was enkel een kwestie van tijd en verdere verfijning eer het toestel operationeel zou zijn. Uiteindelijk kwam haar bedrog aan het licht en werd ze veroordeeld tot elf jaar gevangenis omwille van fraude en misleiding van investeerders (Carreyrou, 2018). Gibson en Holmes zijn lang niet uitzonderlijk, er zijn vele andere con women tegen de lamp gelopen. Sommigen zijn relatief onschuldig, zoals Lee Israel die brieven vervalste van literaire en culturele beroemdheden en ze voor bescheiden bedragen aan antiquariaten en verzamelaars verkocht (Israel, 2008). Anderen laten door hun fraude en bedrog een spoor van financiële vernieling en mentale trauma’s bij de slachtoffers na, zoals Anna Sorokin, over wie ook een Netflixserie is gemaakt (Inventing Anna, 2022). In haar boek Confident Women (2021) bespreekt de Amerikaanse schrijfster Tori Telfer meerdere andere voorbeelden. 

De Netflixserie Apple Cider Vinegar is goed gemaakt en onderhoudend, maar ook een prima aanklacht tegen de wereld van wellness goeroes en van alternatieve geneeswijzen. Misschien weinig nieuws voor doorgewinterde skeptici, maar twijfelaars of believers kunnen er ongetwijfeld baat bij hebben. 

Bronnen

Carreyrou, J.: Bloedfraude. Hoe één vrouw uit Silicon Valley de wereld belazerde (Xander uitgevers, 2018)

Donnelly, B. & Toscano, N.: The Woman who Fooled the World. The True Story of Fake Wellness Guru Belle Gibson (Scribe, 2017)

Eisele, J. & Reay, D.: Deaths related to coffee enemas (JAMA, 244, 14, 1980)

Israel, L.: Can you ever Forgive Me? Memoirs of a Literary Forger (Simon & Schuster, 2008)

Janssens, S., Morrens, B. & Sabbe, B: Pseudologia fantastica: definiëring en situering ten aanzien van as I- en as II-stoornissen (Tijdschrift voor Psychiatrie, 50, 2008).

Reese Ruark, R.: Three Exorcisms (Free Inquiry, vol. 45, 2, 2025)

Sixty Minutes interview: Confronting Belle Gibson (https://www.youtube.com/watch?v=tCN2Uvyz72k)

Telfer, T.: Confident Women. Swindlers, Grifters, and Shapeshifters of the Feminine Persuasion (Harper, 2021)

Walker, J. (regie): Apple Cider Vinegar – Netflix serie over het leven van Belle Gibson (2025)

Johan Braeckman is filosoof en auteur van boeken over filosofie en wetenschap