In memoriam - Joe Nickell, de detective van het paranormale

Tim Trachet

27 Jan 2025

Op 4 maart overleed Joe Nickell. Hij was tachtig jaar oud. Met Nickell verdwijnt – helaas - alweer een van de bekendste figuren uit de Amerikaanse skeptische beweging, na Martin Gardner, Paul Kurtz, James Randi...

Geplaatst onder

kritisch denken

Deel artikel

Joe Nickell was als kind al geïnteresseerd in goochelen en misdaadonderzoek, twee onderwerpen waarin hij later zou uitblinken. Hij verdiende een tijd de kost als professioneel goochelaar en als privédetective, naast diverse andere baantjes, zoals croupier. Hij werkte een tijd voor het bekende detective-agentschap Pinkerton. Opmerkelijk is dat hij op zijn 24ste naar Canada uitweek om aan militaire dienst voor de Vietnamoorlog te ontsnappen en pas negen jaar later, na een amnestie aan dienstweigeraars, terugkeerde.

Sinds de jaren 1980 werkte hij voor het Committee for the Scientific Investigation of Claims of the Paranormal (CSICOP), later Committee for Skeptical Inquiry (CSI) waar hij onderzoek deed naar paranormale en andere vreemde verschijnselen. Hij kreeg daarvoor de titel senior research fellow. Zoals het CSI zelf opmerkte was hij zo de enige professionele onderzoeker van het paranormale in de wereld. Het “paranormale” in de ruimste zin, want hij hield zich evenzeer bezig met onderwerpen als cryptozoölogie (Bigfoot en dergelijke wezens) en allerlei hoaxes. Hij bezocht heel wat plaatsen waar vreemde dingen waren gemeld: dat ging van spookhuizen tot meren waar vermeende monsters waren gezien (en lang niet alleen Loch Ness). In China bestudeerde hij de prestaties van Qigong-beoefenaars, in Peru de Nazcalijnen, enzovoort.

Nickell werd ook geraadpleegd als expert in onderzoek naar de authenticiteit van documenten. Hij raakte in brede kringen bekend toen hij aantoonde dat een opgedoken dagboek van de seriemoordenaar Jack the Ripper een vervalsing was. De resultaten van zijn onderzoekingen beschreef hij uitvoerig in Skeptical Inquirer, het tijdschrift van CSICOP/CSI. Hij verzorgde daar meer dan veertig jaar lang de vaste column “Investigative Files”. In totaal schreef hij 354 artikelen voor het blad.

Nickell publiceerde meer dan dertig boeken, waaronder bundels van zijn essays in Skeptical Inquirer en vele andere bladen. Boeiende titels zijn onder meer: Mysterious Realms (1992), Looking for a Miracle (1993) en Entities (1995).

Zijn eerste boek ging over de lijkwade van Turijn¹ en behoort tot de meest kritische boeken die erover zijn verschenen. Hij schreef ook boeken om de jeugd kritisch in te leiden tot mysterieuze onderwerpen, zoals The Magic Detectives².

Persoonlijk heb ik Nickell meerdere malen ontmoet, vooral tijdens Europese en Wereldcongressen die de skeptici regelmatig organiseren. Ik herinner me een nogal vreemd maar pijnlijk voorval tijdens het Europees Congres van 1997 in de Spaanse havenstad La Coruña. We deden toen een uitstap naar het nabijgelegen wereldberoemde bedevaartsoord Santiago de Compostela, waar volgens een zeer oude, totaal ongeloofwaardige legende, de resten van de apostel Jacobus de Meerdere worden bewaard. Vanzelfsprekend was Nickell zeer geïnteresseerd in deze “wonderbaarlijke” relieken, al kon hij natuurlijk niet veel meer doen dan het reliekschrijn van buiten bekijken, zoals alle pelgrims.

Enkele uren later, terug in La Coruña, zette hij bij het verlaten van het hotel zijn been verkeerd en zakte van de pijn ineen. Op advies van een aanwezige arts - onze eigen Wim Betz - werd hij meteen met de ambulance naar het ziekenhuis gebracht en we hebben hem de rest van het congres niet meer gezien. We maakten toen het grapje dat de apostel Jacobus wraak had genomen, maar echt grappig was het niet, want zijn enkel bleek gebroken. Nickell is er nog jaren mee blijven sukkelen, met wandelstok en speciale schoenen. Maar het heeft zijn zin voor humor niet weggenomen.

Eenmaal was Nickell bij SKEPP op bezoek, in 1998. Hij hield toen lezingen in Brussel en in Gent, evenals enkele gastcolleges voor de studenten van Johan Braeckman aan de UGent. We bezochten toen enkele bedevaartsoorden in ons land: de basiliek van het Heilig Bloed in Brugge, de basiliek van Scherpenheuvel en de Lourdesgrot met bijbehorende basiliek in Oostakker bij Gent. Op die laatste plek vond in 1874 een erkend Lourdes-mirakel plaats toen het gebroken been van ene Pieter De Rudder op “onverklaarbare” wijze genas. Joe vond deze plekken interessant en nam er wat documentatie over mee, maar ik hoorde er verder niets meer over. Pas in 2010 verscheen van hem dan toch een artikel waarin hij de drie “miraculeuze” plaatsen op kritische wijze besprak³. Hij had intussen de basilieken opnieuw bezocht en er zich verder over geïnformeerd.

De laatste keer dat ik hem ontmoet heb, was op het Europees Congres in Boedapest in 2010. Ik hield toen een lezing over mirakels (naar aanleiding van de recente heiligverklaring van Pater Damiaan), wat hem duidelijk plezier deed. Op dat congres stelde hij samen met Luigi Garlaschelli een repliek van de lijkwade van Turijn voor. De skeptische Italiaanse chemicus maakte dit doek met bijbehorende figuur op basis van een methode die Nickell al in 1983 uitprobeerde.

Joe Nickell was iemand met grote didactische gaven. Zijn uitleg was steevast helder en met veel humor. Hij had altijd een houten schijfje op zak, ter grootte van een muntstuk, waarmee hij goocheltrucjes uitvoerde en dat hij daarna weggaf. Op dat schijfje stond: “Dont’t Take Any Other WOODEN NICKEL”. Een woordspeling op zijn eigen naam: Amerikanen noemen een muntstuk een nickel en een wooden nickel staat voor iets dat volkomen vals of waardeloos is!

Tim Trachet, erevoorzitter van SKEPP en hoofdredacteur van SKEPP Magazine.