Europees Skeptisch Congres in Lyon

Daarnaast zijn er in Frankrijk ook nog enkele regionale skeptische kringen die bij de ECSO zijn aangesloten en die meewerkten aan het initiatief, in het bijzonder de Cercle Zététique du Languedoc-Roussillon.  Het bestuur van de ECSO zelf speelde de voornaamste rol in het vastleggen  van het programma, zodat het congres een echt internationaal karakter kreeg. Van de bijna honderd deelnemers kwam ongeveer de helft uit het buitenland, wat wellicht een record is.

Vooral de Duitsers, Zwitsers, Nederlanders en Italianen waren goed vertegenwoordigd… Er waren zelfs enkele Amerikanen en Australiërs. De oorzaak van die grote buitenlandse opkomst is moeilijk uit te leggen, want qua programma en sprekers was het verschil met vorige congressen niet zo spectaculair. Lag het aan de ongewone datum (het congres vond voor één keer niet in de nazomer plaats)? Of was de plaats goed gesitueerd? De Amerikanen zeiden zonder meer dat ze het fijn vonden om naar Frankrijk te komen en zo even niet in een Trump-sfeer te verkeren. Bovendien heeft Lyon de reputatie de culinaire hoofdstad van Frankrijk te zijn. En o ja: drie leden van SKEPP waren aanwezig, waarvan twee als sprekers. 

De bijeenkomst kreeg onderdak in de lokalen van de Université Catholique de Lyon, gelegen op het schiereiland tussen de Rhône en de Saône. In de buurt liggen nogal wat leuke terrassen en er werd gedineerd in een indrukwekkende brasserie. Het slotbanket vond plaats in een gastronomisch restaurant. 

Actuele onderwerpen 

De eerste voormiddag van het congres was gewijd aan het energiedebat, en dan vooral aan de rol van kernenergie. Myrto Tripathi , professor aan Sciences-Po in Parijs en stichter en voorzitter van de beweging Voices of Nuclear, hield een onomwonden pleidooi voor kernenergie en wees op het belang van goede communicatie om het publiek te overtuigen met wetenschappelijke argumenten in het energiedebat, want dat gebeurt nu veel te weinig. Jean-Claude Arthus, hoogleraar nucleaire geneeskunde in Montpellier, gaf een overzicht van de relatie tussen radioactiviteit en gezondheid, er duidelijk op wijzend dat de gevaren in de media overschat worden. De Zweedse Karolina Lisslö Gylfe, secretaris-generaal van de nieuwe beweging WePlanet¹ (waar Myrto Tripathi en Amardeo Sarma in het bestuur zitten), had het over de  middelen om van fossiele brandstoffen af te geraken. 

De namiddagzitting was besteed aan een ander heel actueel onderwerp: fake news. Een inleidende lezing door Nikil Mukerji (links op de foto hieronder), wetenschapsfilosoof en sinds kort directeur van de Duitse skeptische vereniging GWUP. Mukerji is auteur van het filosofische artikel What is fake news? ² uit 2018. Hij beschouwt nepnieuws als een vorm van bullshit (een begrip waarvoor een filosofische definitie bestaat). Het maakt de bullshitter niet uit of wat hij zegt waar of onwaar is. Op dezelfde manier maakt het de uitgever van nepnieuws niet uit of wat hij als nieuws naar buiten brengt waar of onwaar is. Op die wijze onderscheidt Mukerji nepnieuws van gebrekkige en bevooroordeelde journalistiek, waardoor we een beter begrip krijgen van wat we eraan kunnen doen. 

De Britse topinformaticus David Goodman vertelde wat er gedaan kan worden tegen fake news gegenereerd door artificiële intelligentie: hoe kunnen we weten dat het nieuws dat we krijgen gemanipuleerd of verzonnen is met de hulp van AI? Een heel ander, bijna tegengestelde lezing over het gebruik van AI kwam er van Paolo Attivissimo. Deze Italiaanse wetenschapsjournalist, informatica-consultant en hoax buster, verzorgt Il disinformatico, een skeptische rubriek op de Italiaanstalige uitzendingen van de Zwitserse openbare radio³. Hij gebruikt AI om nieuwsberichten te sorteren en te onderzoeken en zo eventueel fake news op te sporen.  Een ietwat ander domein werd behandeld door Shukun Tokas, een onderzoekster naar toepassingen en gevaren van het ‘Internet of things’ in Noorwegen. Zij behandelde de betrouwbaarheid en de ethische aspecten van artificiële realiteit (verzamelnaam voor virtuele realiteit, aangevulde realiteit, gemengde realiteit en metaverse). 

Oude bekenden 

De andere congresdagen werden gevuld door meer klassieke, maar daarom zeker niet minder boeiende lezingen. Een van de trouwste sprekers van de Europese congressen, misschien wel de recordhouder, is de Engelse psycholoog Michael Heap. Op zijn heldere, beminnelijke wijze behandelde dit erelid van SKEPP de vraag in hoeverre we vreemd en irrationeel gedrag als een psychische stoornis of een geestesziekte kunnen beschouwen. Dat hoeft zeker niet altijd het geval te zijn! Een andere trouwe Engelse spreker is Chris French. Hij wilde een overzicht geven van 25 jaar onderzoek naar het paranormale, vanuit zijn eigen specialiteit: de anomalistische psychologie. Helaas was hij op het laatst verhinderd, maar de sessievoorzitter Pontus Böckmann las zijn tekst voor en toonde beelden van de boeiende experimenten van French. 

Ook een oude bekende is Amardeo Sarma (rechts op de foto hierboven), tot voor kort voorzitter van de Duitse skeptische organisatie GWUP en oud-voorzitter van de ECSO. Hij had het over de groei van de wereldbevolking en de vraag of dit tot een catastrofe leidt of niet. Zijn conclusie was genuanceerd optimistisch: de bevolkingsgroei neemt geleidelijk af, onder meer door een stijgende welvaart en beter onderwijs (vooral voor meisjes). Het aantal mensen zal wellicht de 10 miljard niet overstijgen en mits het nemen van rationele, wetenschappelijk verantwoorde maatregelen kunnen al te kwalijke gevolgen worden beperkt.  

Zoals gewoonlijk was er ook een sessie over medische onderwerpen. De Schotse bioethicus Kevin Smith, gespecialiseerd in de ethische aspecten van alternatieve geneeswijzen, had het over de gevaren van zelfzorg (het op eigen houtje behandelen van ziekte) onder invloed van “spiritualiteit”. Hoewel in principe iedereen autonoom is als het op gezondheid aankomt, kan het niet navolgen van correcte medische adviezen gevaarlijk zijn voor uiteraard de eigen gezondheid en ook voor de volksgezondheid, zoals bij het weigeren van vaccinatie. 

Een vertrouwd gezicht op de congressen is Edzard Ernst (eveneens erelid van SKEPP). De Duitse arts, die ooit – in Engeland - de eerste leerstoel in “complementaire geneeskunde” bekleedde en zich door zijn skeptische standpunten de woede van – toen nog - prins Charles op de hals haalde, staat meer dan tien jaar na zijn emeritaat harder dan ooit tegenover wat hij voortaan  de SCAM (So-Called Alternative Medicine) noemt. Naast de rechtstreekse gevolgen van  de SCAM (sommige geneeswijzen zijn gevaarlijk) wijst hij op de onrechtstreekse: het weigeren of veronachtzamen van serieuze therapieën en het ondermijnen van  de rationaliteit in de samenleving. 

Een andere Britse spreker was Les Rose, een bioloog gespecialiseerd in klinisch onderzoek van geneesmiddelen. Hij voert al meer dan meer dan tien jaar campagne tegen de erkenning van omstreden  charities, Britse weldadigheidsinstellingen die geld van particulieren (met belastingvrijstellingen) mogen inzamelen. In Engeland en Wales zijn er 28400 dergelijke instellingen erkend die “de bevordering van de gezondheid en het redden van levens” tot doel hebben. Maar daaronder zit een groot aantal charities die vooral of uitsluitend alternatieve geneeswijzen propageren (of zelfs astrologie). Sommige zijn niet meer dan een uithangbord van een kwakzalver of een producent van nepgeneesmiddelen. Rose ijvert met wisselend succes voor meer toezicht op de precieze doelstellingen van deze omstreden “goede werken”. 

Elisa Palazzi, een Italiaanse klimato- loge die op het vorige congres – in Wenen – ook al het woord voerde, sprak over de kloof die er bestaat tussen enerzijds de wetenschappelijke consensus over de klimaatcrisis en anderzijds de wijze waarop het publiek die crisis ervaart. Volgens haar is de ernst van de toestand nog altijd niet voldoende doorgedrongen in de samenleving, hoewel de feiten ons steeds meer met de neus op de realiteit drukken. 

Een andere Italiaan, Francesco Grassi, sprak over graancirkels. Grassi publiceerde al in 2012 een boek daarover. Om de mensheid des te meer te overtuigen dat graancirkels mensenwerk zijn, ging hij in Engeland in de leer bij ervaren cirkelmakers en maakt sindsdien zeer gesofisticeerde graancirkels in Italiaanse velden, met de hulp van een team van de skeptische vereniging CICAP. Het onderwerp klinkt wat verouderd en weinig serieus, maar de ECSO had beslist om wat meer aandacht te besteden aan thema’s uit de oude doos en de humor die Grassi hanteerde, maakte zijn lezing ongemeend boeiend.

SKEPP had – voor het eerst sinds lang – twee sprekers op het congres. Geerdt Magiels had het over de botsingen tussen biologie en ideologie: onderwerpen als ras, evolutie, homoseksualiteit, erfelijkheid, gender… waar de mening van de wetenschap niet altijd gewaardeerd werd door een deel van de samenleving. 

Schrijver dezes  bracht een kort, luchtig overzicht van de voorbije Europese Skeptische Congressen (meer daarover elders in dit tijdschrift). Na twintig congressen is zo’n terugblik zeker de moeite. En de spreker woonde ze zelf alle twintig bij. 

Meteen na het afsluiten van het congres vond, zoals gewoonlijk, de administratieve vergadering van de ECSO plaats, waarbij enkele nieuwe lidorganisaties werden toegelaten en een nieuw bestuur gekozen. Pontus Böckman is tot voorzitter gekozen. Böckman, die heel wat werk verrichte bij de organisatie van het congres, is een gewezen voorzitter van de Zweedse skeptische vereniging Vetenskap och Folkbildning, en tevens co-host van de European Skeptics Podcast (ESP)⁴. Amardeo Sarma (GWUP) en Catherine de Jong (Vereniging tegen de Kwakzalverij) zijn ondervoorzitters. Ondergetekende maakt nog altijd deel uit van het bestuur.  

Volgend Europees Congres over twee jaar.

Tim Trachet is journalist en erevoorzitter van SKEPP.

Voetnoten

1. WePlanet stelt zichzelf voor als “een netwerk van burgerorganisaties aan de basis, verenigd door een geloof in op wetenschap gebaseerde oplossingen voor de klimaatcrisis, de ineenstorting van de biodiversiteit en de noodzaak om armoede uit te bannen.” 
2. Het artikel is online beschikbaar: https://philarchive.org/rec/MUKWIF 
3. Informatie over Attivissimo: https://attivissimo.blogspot.com/p/about-me.html en diens podcast: https://www.rsi.ch/web/podcast/il-disinformatico 
4. Voor wie wil kennismaken met ESP: https://theesp.eu/