De oorsprong van bizarre medische ideeën

Edzard Ernst. Bizarre medical ideas and the strange men who invented them. Springer 2024, ISBN 978-3-031-55102-4.

De Duits-Britse arts Edzard Ernst (°1948), emeritus hoogleraar en expert op het gebied van alternatieve geneeskunde, beschrijft in zijn nieuwste boek, ‘Bizarre Medical Ideas: ... and the  Strange Men Who Invented Them’, het verhaal van 25 mannen die aan de wieg stonden van niet-conventionele, of zogenaamd alternatieve therapieën, waaronder Samuel Hahnemann (homeopathie), Andrew Taylor Still (osteopathie) en Rudolf Steiner (antroposofische geneeswijze). Ernst bestudeerde de levens van deze pioniers en beschrijft hoe bizarre gedachten aan hun geesten ontsproten en leidden tot absurde therapieën, waarvan sommige tot op vandaag springlevend zijn. Overigens had geen van deze mannen kwade bedoelingen. Integendeel, alle 25 dachten ze dé oplossing te hebben gevonden voor ziekten waar op dat moment geen therapie voor bestond. Toen de wetenschap hen inhaalde, bleven ze echter halsstarrig vasthouden aan hun onzinnige opvattingen. 

Met vallen en opstaan

De geschiedenis van de geneeskunde is een verhaal van trial-and-error. Terwijl kauwen op een wilgenbast een zieke kon opkikkeren, vielen anderen morsdood na het verorberen van enkele blaadjes vingerhoedskruid. Aderlatingen, één van de langst durende wanpraktijken uit de vroege geneeskunde, maakte zelfs duizenden slachtoffers, waaronder heel wat beroemdheden. Zo werd bij George Washington, de eerste president van de Verenigde Staten, in 1799 bijna 40 procent van zijn bloed afgetapt voor het bestrijden van een keelontsteking. Hij bekocht het met zijn leven. Er waren tijden dat bijna iedere medische handeling erger was dan een placebo. Toen Samuel Hahnemann zijn homeopathie introduceerde, kwam er een behandelwijze die gelijk stond aan een placebo en die daardoor meer succes oogstte dan de gangbare therapieën zoals aderlatingen of purgeren. De meeste aandoeningen genezen spontaan, wat het wereldwijde succes van homeopathie grotendeels verklaart. Naarmate de medische wetenschap verder ontwikkelde en wetenschappelijke methoden toelieten om de effecten van een behandeling te meten, raakten veel therapieën achterhaald, omdat ze niet beter werkten dan een placebo. 

Echte en valse pioniers

De medische vooruitgang is voor een groot stuk gebaseerd op ontdekkingen van pioniers. Denk maar aan de ontdekking van penicilline door Alexander Fleming, het eerste pokkenvaccin van Edward Jenner of de prille beschrijvingen van microben door Robert Koch. Tientallen ziekten kregen de naam van diegene die ze voor het eerst beschreef: de ziekte van Alzheimer, de ziekte van Parkinson, het Downsyndroom, Klinefelter, Hodgkin, Huntington of Creutzfeldt-Jacob, enzovoort. Een aantal van deze pioniers krijgen een eervolle beschrijving in het nieuwe boek van Edzard Ernst. Stuk voor stuk waren zij kritisch voor eigen werk, altruïstisch, en zochten ze naar reproduceerbare verklaringen voor hun bevindingen, die ze bijstuurden naarmate de inzichten daartoe aanzetten. Het contrast met de 25 uitvinders van alternatieve therapieën die verder in het boek staan, is groot. Deze mannen waren volledig overtuigd van hun gelijk op basis van intuïtie en anekdotiek. Kritiek werd weggewimpeld en wetenschappelijk bewijs vonden ze overbodig. Overigens spreekt Ernst liever niet over alternatieve therapieën, maar over SCAM, letterwoord voor ‘so-called alternative medicine’. Een echt alternatief voor gangbare geneeskunde bieden ze immers niet. Dat SCAM zo populair blijft, heeft volgens de auteur hiermee te maken dat deze therapieën ‘natuurlijker’ zijn, in tegenstelling tot de geneesmiddelenindustrie met haar chemische producten. Al kan je je afvragen wat er zo natuurlijk is aan het naalden prikken in iemands lijf of het kraken van gewrichten.

Dag vreemde man

Het grootste deel van dit boeiende boek is gewijd aan de vaak vreemde mannen die bizarre alternatieve behandelingen en diagnostische methoden uitvonden.  Ernst bespreekt hun leven en werk in detail, wat bij wijlen ontluisterend is. Voor deze boekbespreking lichten we er twee toe. De andere laten we u graag zelf ontdekken. 

Edward Bach – uitvinder van de Bachbloesemremedie

Edward Bach (1886-1936) was een Britse arts die in het begin van de 20ste eeuw werkte als homeopaat in Londen. Bach ontwikkelde zelf zeven homeopathische recepten, die hij de ‘zeven Bach-nosoden’ (nosoden zijn homeopathische mengsels) noemde. Edward Bach (uiteraard geen familie van de gelijknamige Duitse componist. Zijn naam wordt door de Britten dan ook “betsj” uitgesproken) was een hautaine, dominante man die zijn zelf gevonden tincturen via advertenties in kranten aan de man bracht. Hiervoor werd hij meermaals op de vingers getikt door het toenmalige medische establishment, dat ermee dreigde zijn artsenlicentie in te trekken. Het bleef niet bij de zeven nosoden. Bach deed ook aan handoplegging en ontwikkelde gaandeweg een eigen theorie over ziekte en gezondheid. Zo geloofde hij dat de emotionele en mentale balans cruciaal waren voor de fysieke gezondheid en dat ziekten voortkomen uit innerlijke conflicten en negatieve emoties zoals angst, onzekerheid en verdriet. 

In de jaren 30 trok hij zich terug in de natuur en begon hij wilde bloemen en planten te bestuderen. Hij raakte ervan overtuigd dat dauw op bloemblaadjes energetische eigenschappen opslorpt onder invloed van de ochtendzon. De ‘opgeladen’ dauwdruppels zouden ook eigenschappen van de bloemblaadjes opnemen. Bach verzamelde deze dauwdruppels, vermengde ze met brandewijn tot een moedertinctuur, wat hij vervolgens meermaals verdunde volgens de homeopathische principes tot Bachbloesemremedies. Omdat het collecteren van dauwdruppels te omslachtig werd, verzamelde hij de bloemblaadjes die hij in water legde in de ochtendzon. Zijn methode leverde 38 remedies op die allemaal refereren naar een specifieke emotionele toestand. Zo helpt de Bachbloesemremedie op basis van duizendguldenkruid mensen die moeilijk nee kunnen zeggen… om nee te zeggen. Pijnboom helpt je af van schuldgevoelens en clematis doet je van de toekomst dromen… Zijn bekendste remedie is Rescue Remedy, een combinatie van vijf bloesems die helpt bij stress en paniek. Luttel onderzoek naar de waarde van bachbloesemremedies bracht zoals verwacht geen verbetering in vergelijking met placebo. Engeland heeft echter nog steeds een Bach Centre (ooit het huis van Bach zelf) waar je opleidingen kan volgen in bachbloesemtherapie. De hele opleiding duurt een tiental dagen.

Rudolf Steiner – uitvinder van de antroposofische geneeskunde

De Oostenrijker-Hongaar (geboren in wat nu Kroatië is) Rudolf Steiner (1861 – 1925) was een esotericus, architect en schrijver die een eigen leer ontwikkelde: de antroposofie, met zelf bedachte toepassingen in de geneeskunde, het onderwijs en de landbouw. De jonge Rudolf leefde als kind al met zijn hoofd in de wolken. Hij ontwikkelde zijn denkbeelden met de hulp van de geest van een overleden tante toen hij 9 jaar oud was. Later studeerde hij wetenschap en filosofie aan een Duitse universiteit. Steiner promoveerde in de filosofie met een proefschrift dat later als boek verscheen onder de titel Wahrheit und Wissenschaft. In zijn vrije tijd bestudeerde de eigenzinnige Rudolf occulte religies. Hij werd bestuurslid van een theosofische vereniging. Theosofie is een spirituele filosofische stroming die zoekt naar de universele waarheid achter religies. In de vereniging was er snel hommeles, omdat Steiner voortdurend botste met de andere leden. Hij stapte op en ontwikkelde de antroposofie. De term betekent letterlijk ‘wijsheid over de mens’ (van het Grieks anthropos = mens en sophia = wijsheid). Antroposofie probeert een brug te slaan tussen wetenschap, kunst en spiritualiteit en richt zich op de ontwikkeling van de mens in relatie tot de kosmos. De antroposofie beschouwt de mens als een viervoudig wezen: met een fysiek lichaam (het materiële), een etherisch lichaam (levenskrachten, groei en regeneratie), een astraallichaam (gevoelens, bewustzijn, innerlijke ervaringen) en een ‘ik’ (de spirituele kern). Volgens Steiners theorie doorloopt de mens meerdere levens en ontwikkelt hij zich spiritueel door ervaring en karma (de gevolgen van eerdere daden, eventueel uit vorige levens). Die visie past hij toe in de landbouw, in het onderwijs (Steinerscholen) en in de geneeskunde.

De antroposofische geneeskunde is een kruisbestuiving tussen de theorieën van Steiner en de medische kennis van Ita Wegman, een geneeskundestudente waarvan de gehuwde Rudolf danig in de ban was. In 1921 richtten ze samen het instituut voor antroposofische geneeskunde op en stichtten ze tevens het farmaceutische bedrijf Weleda (met de ‘We’ van Wegman), waar tot op heden antroposofische medicijnen ontwikkeld worden. Een gekend antroposofisch product is Iscador: een middel op basis van maretak, vaak gebruikt als aanvullende therapie bij kanker om het immuunsysteem te ondersteunen. Maretak parasiteert op een boom en kan deze boom doden. Een kankergezwel parasiteert in een mens en kan de mens doden. Iscador, op basis van maretak, kan het kankergezwel in een mens doden, luidens de antroposofische redenering. Onderzoek naar maretakproducten spreekt de heilzame werking zoals verwacht formeel tegen: het werkt niet. Antroposofische geneeskunde wordt vandaag nog toegepast door klassiek opgeleide artsen die naast de antroposofische medicijnen ook reguliere behandelingen, homeopathie, bewegingsleer, massage, schilderen, enzovoort, gebruiken. Antroposofische artsen lijken misschien onschuldig, maar ze bevelen vaccinatie niet aan of ontraden het, waarschuwt Ernst. Weleda, het antroposofisch farmaceutisch bedrijf, bestaat ondertussen meer dan 100 jaar en ontwikkelt nu vooral natuurlijke cosmetica.

Marleen Finoulst is gewezen huisarts en ondervoorzitter van SKEPP.