Nerdland wint Zesde Vijs - Laudatio

Laudatio Zesde Vijs 2025

Geachte aanwezigen, beste vrienden van de wetenschap,

Van mensen met gezond verstand wordt gezegd dat ze ze 'ze alle vijf op een rij hebben'. Paranormaal begaafden beweren dan weer vaak over een extra zintuig te beschikken. Welnu, de Zesde Vijs wordt uitgereikt aan mensen die bewezen hebben over een extra portie gezond verstand te beschikken door in de media een genuanceerde en kritische kijk te brengen.

Wanneer een scepticus geconfronteerd wordt met een krantenkop zoals ‘Het bliksemt vaker op donderdag’ of ‘Wetenschappers maken kruising tussen mammoet en muis’, dan is de eerste reflex niet: ‘Ha, leuk nieuws, laat ik dat delen!’ Neen. Een scepticus schort zijn of haar oordeel op en vraagt zich af: waar komt deze bewering eigenlijk vandaan? Die reflex, dat moment van twijfel vóór je enthousiast iets deelt, dat is precies wat we met de Zesde Vijs willen bekronen.

Wie wetenschapsnieuws wil overbrengen aan een breed publiek, moet volgens ons diezelfde houding nastreven. Wetenschapspopularisatie is vaak dansen op een slappe koord: aan de ene kant loert de verleiding van de sensatiezucht, met spectaculaire claims en gemakzuchtige oneliners. Aan de andere kant dreigt het risico van academisch jargon dat zo droog is dat na twee minuten niemand nog luistert.

De Nerdland Podcast balanceert daar moeiteloos tussenin. Elke maand overloopt het Nerdland-panel het wetenschapsnieuws dat hen het meest is opgevallen. Daarbij stellen ze voortdurend vragen zoals: Wat weten we? Hoe weten we dat? En vooral: wat weten we nog niet? Die aanpak lokt iedere maand meer dan driehonderdduizend luisteraars. Nerdland toont daarmee aan dat je een echt wel een breed publiek kunt bereiken zonder wetenschappelijk onderzoek te verkleuteren. 

Tijdens de coronacrisis maakte Nerdland een special over vaccins, met naast het vaste panel ook een vaccinoloog en met Ruben Mersch, een oud-laureaat van de Zesde Vijs, om alle vragen die er toen leefden deskundig te beantwoorden. Het Nerdland-maandoverzicht is misschien geen debunking-podcast die specifiek onbewezen stellingen onderzoekt, maar zo nu en dan doorprikken ze beweringen die zich als wetenschap vermommen. Soms kiezen ze er ook bewust voor om bepaalde complottheorieën niet te vermelden om die geen extra zuurstof te geven. Een ervaren skepticus kent de zogenaamde wet van Brandolini: het kost tien keer meer moeite om onzin te weerleggen dan om ze te verzinnen. Debunken is dan ook vaak dweilen met de kraan open. Al is er hoop voor skeptici: in de podcast hoorden we over een studie waarin tweeduizend complotdenkers met ChatGPT in gesprek gingen. De chatbot kreeg de opdracht om empathisch te blijven en tegelijk rustig feiten aan te reiken. Na tien minuten zakte de mate van overtuiging bij de complotdenkers met 20 procent. Hoe sneller AI de taak van SKEPP overbodig maakt, hoe liever.

Bij de Zesde Vijs hoort ook een trofee: de PDW-trofee, genoemd naar Patrick De Witte, jarenlang voorzitter van de Skeptische prijzencommissie. PDW droeg zijn bril steevast op het voorhoofd - alsof hij met zijn hersenen naar de wereld keek. Hij hield van de waarheid, maar hij hield ook van humor als wapen om de absurditeit van beweringen bloot te leggen. Het is die geest van PDW, maar ook van mentalisten zoals Gili of James Randi waarin Nerdland opereert. Of zoals Jeroen Baert ooit zei over de manier waarop Randi de paranormale claims van Uri Geller doorprikte: “Het is voor ons, mensen van de harde wetenschap, ook gewoon fijn om charlatans eens goed op hun bek te zien gaan.”

Maar die kritische blik richt de ware skepticus eerst en vooral ook op zichzelf. In het Nerdland-universum hoort naast humor ook zelfrelativering. Onnauwkeurigheden worden rechtgezet in latere afleveringen of in de shownotes van de podcast. Toen Bart Van Peer de mist in ging bij het uitleggen van de stelling van Bayes, werd hij daar - door zichzelf en door andere panelleden - nog talloze keren pijnlijk aan herinnerd. Die nederige, zelfcorrigerende houding is misschien wel de meest wetenschappelijke reflex van allemaal.

“Wij zijn zelden van onwaarheden beticht en wij zijn nog nooit voor corruptie gezwicht”, zo zingt Johny Trash in de begingeneriek van het Nerdland Maandoverzicht. Na meer dan tien volle dagen onafgebroken alle podcast-afleveringen nog eens kritisch te herbeluisteren, moeten we toegeven: zelfs wij kunnen ze niet van onwaarheden betichten.

Daarom, en met groot genoegen, kent SKEPP de Zesde Vijs toe aan de Nerdland-podcast:
voor hun onvermoeibare inspanningen om wetenschap toegankelijk te maken, voor hun humoristische nuancering van overdreven claims, en voor hun voorbeeldrol in het kritisch denken in Vlaanderen en daarbuiten.