Soms vragen we het ons af: waarom? Waarom steken we zoveel tijd en energie in een zaak die ieder jaar een beetje meer verloren lijkt? Onlangs nog bekroop me dat ‘we-dweilen-met-de-kraan-open-gevoel’, toen ik de etalage van de plaatselijke Standaard boekenwinkel enkele minuten bestudeerde. Dat bleek slecht voor de bloeddruk. Boeken over hekserij voor huisvrouwen. Over magie en de spirituele zoektocht naar jezelf. Inleidingen tot de aromatherapie. Alles over voetreflexologie. De voorspellingen van Nostradamus. Enzovoort. Verder nog wat kookboeken, een inleiding tot het biologisch tuinieren en de onvermijdelijke Harry Potter. Dat was het ongeveer. De Standaard boekhandel mikt op de interesses van de doorsnee Vlaming, dat ziet er niet zo goed uit voor de toekomst van Vlaanderen. Het geloof in onzin neemt alleen maar toe. Het kan allicht geen kwaad om hier aan de definitie van ‘geloof’ te herinneren die Ambrose Bierce gaf in zijn Devil’s Dictionary: “Zonder enig bewijs geloven in datgene wat iemand zonder enige kennis van zaken ons vertelt over onvergelijkelijke dingen.” En het is erger dan dat. Dankzij sociaal-psychologische studies kennen we de merkwaardige methodes waarmee mensen hun geloof verdedigen, hoe absurd het ook is. Het lijkt vaak zinloos om iemands opinie te veranderen, ook al is ze aantoonbaar fout. Sterker nog: betwist iemands opinie met feiten, logica en onweerlegbare argumentatie en zijn geloof in zijn overtuiging groeit. De muren rond het fort van onzinnigheid worden versterkt met vooroordelen en drogredeneringen, de poorten waarlangs verdere kritiek en twijfel kan binnenkomen hermetisch afgesloten. Verdere discussie is onmogelijk, of heeft geen enkele zin.

En dus kan men zich afvragen: waarom? Waarom willen we per se duidelijk maken dat homeopathie niet werkt? Dat Bigfoot naar alle waarschijnlijkheid niet bestaat en dat de kans klein is dat we telepathisch kunnen communiceren?

Er zijn mensen die menen dat skeptici er alleen maar op uit zijn om te spotten met de menselijke lichtgelovigheid en naïviteit. Ze beschouwen ons als arrogante cynici, die niet open staan voor nieuwe denkbeelden en zich koesteren in het grote gelijk van de wetenschap. Een deel van deze kritiek is, in een mildere versie ervan, niet eens onterecht. Het is waar dat skeptici mede gedreven worden door de humoristische, vaak hilarische, soms ook bespottelijke aspecten die zijn verbonden aan de menselijke neiging tot zelfbedrog. Maar onze belangrijkste motivatie is ethisch. Keer op keer stellen skeptici vast dat het pseudo-wetenschappelijke en irrationele ‘denken’ slachtoffers maakt. Dat geldt in het bijzonder, helaas vaak letterlijk, voor het wonderlijke domein van de zogenaamde alternatieve geneeskunde. Dat alleen al kan de skeptische inzet verklaren. Maar er is meer: pseudo-wetenschap bedreigt ook waarden die voor skeptici van belang zijn. Het zoeken naar betrouwbare kennis, eerlijkheid, openheid, rationaliteit, vooruitgang, kritisch denken, zoeken naar coherentie, enzovoort: in de wereld van het postmodernisme, van pseudo-wetenschap en van kwakzalverij komt dit alles in het gedrang.

Ook al dreigt de etalage van de boekhandel ons soms moedeloos te maken, we geven ons niet zonder slag of stoot gewonnen. Wat skeptici belangrijk vinden verdient het om te worden verdedigd.

Johan Braeckman