Laat één ding duidelijk zijn: psychotherapie helpt. Maar dat is gemakkelijk gezegd, verder heerst er inderdaad onduidelijkheid en onzekerheid. Welke therapie helpt het best in welke omstandigheden en bij welke indicatie? Het is een grotendeels wetenschappelijk onontgonnen terrein. Daardoor is het voor de leek die hulp zoekt, in een cultuur waar de psychiatrie met een stigma bekleed is, en waar een wildgroei aan niet-erkende psychotherapiescholen bestaat, niet eenvoudig om de juiste hulp te vinden. De aard van het psychische probleem is bepalend voor het soort therapie dat aangewezen is. Ernstige acute psychiatrische problemen vergen deskundige medisch-psychiatrische behandeling. Depressie, schizofrenie, bipolaire stoornis (manische depressie), fobieën of borderline vragen een deskundige en multidisciplinaire aanpak, waarin patiënt, familie, medische professionals en hulpverleners samen de beste resultaten boeken in een veellagige aanpak waarin geneesmiddelen, gepaste vormen van psychotherapie (praten) en psycho-educatie de beste resultaten opleveren. Het bestaande klinische onderzoek wijst duidelijk op de superioriteit van de combinatie geneesmiddelen & psychotherapie. Dat laatste meestal onder de vorm van directieve en cognitieve gedragstherapie. Deze therapie richt zich op bewustwording van vormen van gedrag en daarop bouwende gedragsverandering. Zo kunnen vicieuze cirkels (verkeerde conditioneringen, onproductieve gedragspatronen) doorbroken worden, kunnen mensen leren leven met hun mogelijkheden en beperkingen. Maar mensen hebben soms ook minder ernstige psychische problemen die een breed spectrum kunnen beslaan, met een mengeling van relationele, gedragsmatige of filosofische componenten. Hoe ga ik met kinderen of partner om, hoe sta ik in het leven, hoe ga ik om met moeilijke mensen, waarom ben ik niet gelukkiger, …? Het is niet verwonderlijk dat de vele vormen van therapie, van meditatie tot encounter, en van neurolinguïstisch programmeren tot rebirthing mensen rust kunnen geven, kunnen helpen herbronnen, nieuwe levenspatronen helpen vinden. Een luisterend oor, een wijze raad, een begripvol en ondersteunend gesprek: het helpt mensen die (psychische) problemen hebben. Iedereen zal voor zichzelf moeten uitmaken welke methode, welke therapeut of begeleider haar of hem het best ligt. Want dat blijkt uit het weinige betrouwbare onderzoek dat er over gevoerd is: de persoonlijkheid en de inzet van de therapeut is belangrijker dan het gevolgde systeem of de beleden theorie. Let wel: veel van deze methoden kunnen geen objectieve bewijzen van werkzaamheid voorleggen. Ze kosten veelal heel wat geld. Ze worden dikwijls uitgevoerd door mensen die geen ernstig diploma op zak hebben en weinig betrouwbare opleidingen achter de rug hebben. Dat hangt ook samen met het feit dat psychotherapeuten vooralsnog niet erkend zijn in België. Dat maakt het voor de leek niet gemakkelijker om door de bomen het bos te zien. Het grootste gevaar van deze situatie is dat mensen met ernstige psychiatrische problemen in een alternatief, 'new age'-achtig circuit van hulp- en zelfhulp kunnen terechtkomen waar hun eigenlijke probleem onbehandeld blijft en daardoor erger kan worden. Hoe langer psychische stoornissen onbehandeld blijven, hoe ernstiger ze worden en hoe moeilijker te behandelen. Voor mensen met psychosen zijn bijvoorbeeld therapieën die diep gaan graven in karakter en verleden uit den boze. (Niettemin: bij een recent boek over psychoanalyse en psychose wordt verteld dat het toegankelijk is voor de talrijke mensen die vanuit een bewogenheid met psychotici werken maar wetenschappelijke literatuur eerder schuwen.) Talloos zijn ook de mensen die met problemen zoals autisme, epilepsie, dyslexie, mentale handicaps of ADHD in alternatieve circuits belanden. Daar wordt de biologische basis van de aandoeningen meestal ontkend, waardoor de schuld bij opvoeding, karakter of verkeerd ingestelde chakra's komt te liggen, met andere woorden: bij jezelf. De wildgroei in de wereld van de psychotherapie, geënt op een amalgaam van zelfhulp- en doorgroeitheorieën, houdt risico's in: patiënten kunnen ongecontroleerd gemanipuleerd of misleid worden, mensen krijgen een verkeerd beeld van de werking van hun lichaam en hersenen en krijgen een verdraaide kijk op de rol van emoties en gevoelens. De echte problemen blijven onbehandeld. In die wereld leven ideeën zoals "de meeste psychologische problemen zijn het gevolg van trauma of mishandeling in de kinderjaren". De betwistbare en als ze al bestaat zeldzame diagnose van multipele persoonlijkheid wordt in die kringen veel gesteld. Allerhande kruiden- of plantenextracten gaan vlot over de toonbank (met soms desastreuze interacties met echte geneesmiddelen). Oogbewegingstherapie, handschriftanalyse, verdrongen herinneringen,(transcendentale) meditatie duiken in een of andere vorm regelmatig op. Niemand zal ontkennen dat een wekelijkse sessie op de bank van de psychoanalyticus voor mensen met genoeg tijd en geld en met een zekere belangstelling voor verhalen en retoriek een inspiratiebron kan vormen om hun leven vorm te geven. Zoals het ook niet te ontkennen is dat sommigen door boeken of trainingen van goeroes als Deepak Chopra of Greenfield (van De Celestijnse Belofte) zeggen zich beter te voelen. Maar dat zeggen vele mensen van het bezoek aan hun stamcafé of een middagje wandelen in het bos ook. Een paar criteria om een therapeutische aanpak met kritische ogen te bekijken: - de therapeut volgt of propageert een systeem dat van een trademark of copyright voorzien is; - de lijst van aandoeningen of problemen die je ermee kan oplossen is langer dan vijf; - de therapeut heeft geen universitair diploma of is opgeleid aan een of ander obscuur instituut; - de therapeut kan je geen afgebakend behandelschema voorleggen waarin duidelijke doelen vooropgesteld worden; - de therapie verwerpt alles wat psychiaters, neurologen of andere artsen je totnogtoe verteld hebben, inclusief de voorgeschreven geneesmiddelen. Voor wie wat moois en leerzaams wil lezen over de verhouding tussen taal en biologie, tussen zin en waanzin, tussen poëzie en psychiatrie, die leze Twee Ambachten van Rutger Kopland, het pseudoniem van R.H. van den Hoofdakker, dichter én hoogleraar psychiatrie aan de Rijksuniversiteit Groningen.