Wetenschappers zijn ook maar mensen

Nederlandse hoogleraar Diederik Stapel belazerde jarenlang de kluit
08-11-2011

-

door
5 minuten
Leestijd:
'Ik ben bezweken voor de druk om te scoren, om te publiceren en om almaar beter te doen'De Nederlandse sociaal psycholoog Diederik Stapel was al sinds september geschorst omdat hij met de data van een onderzoek had gesjoemeld. Nu blijkt dat de fraude al jaren aan de gang was en dat hij minstens dertig studies uit zijn duim zoog of naar zijn hand zette.

Vleeseters zijn egoïstischer en hufteriger dan vegetariërs.' 'Zwerfvuil op straat maakt mensen racistisch.' 'Hoe meer macht mensen hebben, hoe groter de kans dat ze vreemdgaan.' 'Seks in reclame werkt lang niet altijd.' Het zijn beweringen die klinken alsof ze bedacht zijn door Data Driven, het nepbureautje waarmee de jongens van 'Basta' niet zo lang geleden de Vlaamse media een loer draaiden, maar het zijn enkele van de opmerkelijke studieresultaten waarmee de gerenommeerde Nederlandse sociaal psycholoog Diederik Stapel (Universiteit Tilburg) de voorbije jaren in het nieuws kwam. Hij bouwde zich er een ijzersterke internationale reputatie mee op, en kon met de regelmaat van een klok artikels over zijn onderzoeken kwijt aan de meest prestigieuze wetenschappelijke tijdschriften, waaronder Science en Nature. De kans is erg groot dat hij ze allemaal verzonnen heeft.

In september kwam aan het licht dat alvast één van die studies, die over het sociale gedrag van de vleesetende medemens, nergens op sloeg. Toen hij met aantijgingen daaromtrent werd geconfronteerd, gaf Stapel toe dat hij de gegevens voor zijn onderzoek deels uit zijn duim had gezogen, en deels had aangepast om zijn stelling te onderbouwen. Hij werd meteen geschorst en al zijn publicaties werden van de website van de universiteit gehaald.

Allemaal verzonnen

Diederik Stapel is een van de bekendste wetenschappers in Nederland, en hij was tot voor kort ook een van de meest gewaardeerde. Een begeesterend spreker, een enthousiaste promotor, een graag geziene gast op lezingen over heel de wereld. Hij werkt sinds 2006 voor de universiteit in Tilburg; daarvoor was hij actief aan de universiteiten van Amsterdam en Groningen. Zeker in Groningen bezondigde hij zich naar alle waarschijnlijkheid ook aan onderzoeksfraude.

Uit het eerste rapport van de onderzoekscommissie die de fraude in kaart moet brengen, blijkt dat er wellicht nog veel meer naar boven wordt gespit. De voorzitter van de commissie, emeritus hoogleraar Pim Levelt, zei maandag op een persconferentie 'van de ene verbazing in de andere te zijn gevallen toen hij het werk van Stapel controleerde. Niet alleen zijn artikel in Science over het verband tussen zwerfvuil en discriminatie bleek op compleet verzonnen gegevens te zijn gebaseerd, bij minstens dertig andere onderzoeken was het niet anders.

Het lijkt nauwelijks te bevatten dat iemand zo lang op dergelijke schaal bedrog kan plegen in een academische omgeving zonder tegen de lamp te lopen. Uit het rapport van Levelt bleek maandag ook hoe doortrapt de man te werk ging, zonder ook maar iemand bij zijn bedrog te betrekken. Eerst bedacht hij samen met een medewerker een onderzoekscasus en een methodologie om het onderzoek uit te voeren. Daarna gaf Stapel te kennen dat hij zelf het 'veldwerk' zou doen, omdat hij uitstekende contacten had bij allerlei instanties, scholen en universiteiten. Enkele weken lang liet hij dan niets van zich horen, waarna hij terugkwam met al goeddeels verwerkte gegevens die zijn assistenten alleen nog hoefden te implementeren. Allemaal verzonnen gegevens, zo is intussen gebleken.

Was er dan niemand die iets in de smiezen had? Toch wel. Medewerkers van Stapel vroegen geregeld of ze de oorspronkelijke, door de respondenten ingevulde vragenlijsten niet mochten inkijken. Dat vond Stapel dan overbodig, bovendien gaf hij altijd te kennen dat hij al die spullen niet bijhield. Assistenten die voet bij stuk hielden en kritische bedenkingen uitten, probeerde hij eerst te vriend te houden door ze mee uit eten te nemen, bij hem thuis uit te nodigen of door op andere manieren een hechte vertrouwensband te smeden. Lukte dat niet, dan was er nog altijd de omgekeerde aanpak: lastige medewerkers maakte hij duidelijk dat hun academische carrière wel eens voorbij zou kunnen zijn voor ze goed en wel begonnen was.

Klokkenluiders

Toch waren het die ondergeschikten die de kat de bel aanbonden. Drie 'klokkenluiders' van de universiteit Tilburg klaagden dit voorjaar zijn werkwijze aan bij de rector magnificus, de persoon die aan de universiteit moet waken over de integriteit van zijn collega-hoogleraren. Daar was moed voor nodig, want Stapel was decaan van de faculteit psychologie, geliefd bij en geacht door zijn collega's. Hij had door zijn positie beslissingsrecht over de besteding van de onderzoekssubsidies in zijn vakgebied, en kon daardoor de loopbaan van veel collega's maken of kraken. En hij beschikte over een uitgebreid netwerk aan de universiteit, ook in het bestuurscollege, waarin onder meer de rector magnificus zitting heeft.

'Als er één lichtpuntje is aan deze hele onverkwikkelijke affaire, dan is het dat de sector zelfregulerend werkt', zegt Johan Braeckman, hoogleraar wijsbegeerte en moraalwetenschap aan de UGent en medeauteur van De ongelovige thomas heeft een punt. 'We kunnen niet zeker weten hoeveel van dergelijk bedrog nooit aan het licht komt, maar de wetenschappelijke wereld heeft een aantal filters ingebouwd, de interne controle is erg streng, waardoor dit soort uitwassen uitzonderlijk is.'

Peer review

Dat kan best zijn, maar Stapel is er toch maar in geslaagd jarenlang de hele kluit te belazeren. En ook aan de universiteiten van Amsterdam en Groningen werden al eens de wenkbrauwen gefronst bij zijn onderzoeksresultaten, die steevast te mooi waren om waar te zijn. Maar meer nog dan argwaan wekte zijn werk afgunst op bij collega's, vooral omdat hij er zo vaak internationale wetenschappelijke publicaties mee haalde. De filter van de peer review bleek daar alvast niet te werken.

'Dat klopt, maar peer reviewers houden vooral de methodologie en de relevantie van een onderzoek tegen het licht', zegt Braeckman. 'Tijdschriften als Science laten ingestuurde artikels altijd nalezen door een vijftal collega's uit hetzelfde vakgebied. Ik krijg ook bijna wekelijks de vraag om advies te geven over ingediende publicaties. Dat zijn arbeidsintensieve opdrachten die je bovenop je al zware academische takenpakket moet aanvaarden. Als je je over zo'n artikel een mening moet vormen, moet je van één premisse uitgaan: dat de onderzoeker eerlijk te werk is gegaan. Het is gewoon onmogelijk om van elk onderzoek ook de oorspronkelijke data op te vragen, alleen al om praktische redenen: tijdsdruk, om te beginnen. Bovendien krijg je de artikels anoniem toegestuurd, je weet niet wie de wetenschapper in kwestie is.'

De druk om te scoren

Rest de vraag waarom een man als Spatel zich tot zulke praktijken verlaagt. 'Ik heb de druk om te scoren, te publiceren, de druk om steeds beter te moeten zijn, niet het hoofd geboden', schreef hij zelf in een brief die maandag in de Volkskrant verscheen.

'De druk om te publiceren is inderdaad hoog', zegt Braeckman. 'De universiteiten leggen die druk deels zelf op, omdat publicaties in wetenschappelijke tijdschriften geld in het laatje brengen voor meer onderzoek. Let wel: de onderzoekers worden daar zelf niet rijk van, hen is het te doen om aanzien en macht. Wetenschappers zijn ook maar mensen. Wie veel publiceert, maakt sneller carrière en geniet meer respect in academische kringen.'

Voor Stapel is het in ieder geval afgelopen met die carrière, en met het respect. De universiteiten waar hij heeft gewerkt, dagen hem voor de rechtbank wegens schriftvervalsing, wellicht wordt zijn doctorsgraad ingetrokken.

De commissie-Levelt zegt intussen nog maanden nodig te hebben om de volledige fraude in kaart te brengen: ze moet nog meer dan 150 onderzoeken van Stapel doorworstelen. Houd de rubriek 'Correcties & aanvullingen' in de gaten.

© 2011 Corelio
Artikelinformatie 
Bron: De Standaard 
Auteur: Tom Heremans
Datum publicatie: 02 november 2011

overgenomen uit externe bron
Publicatiedatum
08-11-2011