Voedingsgeleerde Dipak Das werkte aan de universiteit van Connecticut. Die kwam na drie jaar speuren tot de vaststelling dat de man in zeven jaar tijd bij zo'n 145onderzoeken de uitkomsten heeft bijgewerkt. Minstens elf artikels heeft hij volledig uit zijn duim gezogen.

Das deed vooral onderzoek naar resveratrol, een antioxidant die voorkomt in rode wijn en in zeer hoge concentraties goed zou zijn voor het hart. Onder andere zijn 'vondst' dat rauwe knoflook gezonder is dan gekookte en dat witte wijn net zo goed is voor de gezondheid als rode, vonden ruime weerklank in de media.

Toch hangt al langer een zweem van twijfel rond Das. In 2008 was er een anonieme tip dat hij zijn data zou 'opleuken'. Drie jaar en een 60.000 pagina's tellend rapport later is het verdict binnen: schuldig.

Hoge druk

Of Das alleen handelde of medeplichtigen had, is nog niet duidelijk. Wel kreeg hij zijn ontslag al. De universiteit stortte intussen ook al 890.000 dollar overheidsgeld - bedoeld voor onderzoek door Das - terug. Zijn collega-wetenschappers, onder wie Harvardexpert David Sinclair, haasten zich intussen om te zeggen dat dit 'absoluut niet' betekent dat de gezondheidsclaims rond resveratrol de prullenmand in moeten. Das is volgens hen een tweederangsfiguur die voortborduurde op - serieus - werk van anderen.

'Als een collega van mij bedrog pleegt, tast dat ook mijn reputatie aan. Want dan ziet het publiek ons allemaal als bedriegers', zegt de Gentse professor filosofie Johan Braeckman, bekend om zijn kritische blik op de (pseudo)wetenschappen. 'Wij bouwen ook verder op elkaars werk, citeren elkaar. De wereld van de wetenschap functioneert maar als iedereen eerlijk is.'

Bedrog is dan ook een doodzonde, zegt Braeckman. 'Je bent verbrand. Alles wat je daarna publiceert - hoe geniaal ook - daar zal altijd een geurtje aan hangen.'

Toch nemen velen het risico, want het lijkt wel of het de laatste maanden schandalen regent. De laatste twee maanden verloren al twee Nederlandse proffen hun job en titel omdat ze onderzoeksdata hadden vervalst. 'Ik wilde te veel te snel', zei een van hen, sociaal psycholoog Diederik Stapel daarover. 'In de moderne wetenschap ligt het ambitieniveau hoog en is de competitie voor schaarse middelen enorm. De afgelopen jaren is die druk mij te veel geworden.'

Superstrenge controle

'Pas op, ik kan als mens begrijpen hoe je zo ver gedreven wordt', zegt ook Braeckman. 'Wetenschappers werken vaak met losse contracten. Om vastbenoemd te raken en geld te krijgen voor je onderzoeken, beoordeelt men je reputatie, je publicaties. De verleiding kan dan groot zijn om de resultaten wat te verfraaien. En als je dat één keer gedaan hebt zonder betrapt te worden, wordt het makkelijker dat te blijven doen.'

Volgens een recente poll van het gerespecteerde British Medical Journal bij 2.800 experts zegt meer dan een op de tien wetenschappers (13 procent) dat ze ooit getuige waren van een collega die testresultaten vervalste om ze gepubliceerd te krijgen. 'Ik publiceer al meer dan twintig jaar in allerlei tijdschriften. Ik heb het ook één keer meegemaakt dat iemand met wie ik werkte data had vervalst. Maar één keer, durf ik te zeggen', zegt Braeckman. 'Zijn bedrog was miniem en toch liep hij tegen de lamp. Dat geeft me vertrouwen in het systeem.'

Want dat is nu al streng. 'Als je wil gepubliceerd worden in een toonaangevend tijdschrift, beoordelen minstens vijf vakgenoten je artikel. Mensen die soms zelfs je studie opnieuw doen, of ermee voortwerken. In 95 procent van de gevallen werkt die vorm van kwaliteitscontrole prima.'

Daarnaast is er ook sociale controle. 'Wetenschappers worden omringd door laboranten, doctorandi: mensen die als eerste merken dat iets niet klopt. Zo is Stapel ook tegen de lamp gelopen. Ik durf te zeggen dat ons systeem zo goed is dat, als je vals speelt, het ooit uitkomt. Ik zie niet in hoe we het nog strenger kunnen maken.'