Je hebt een belangrijke vraag gesteld, één die vele occasionele bezoekers aan onze website stellen en waarover we ons onder skeptici ook regelmatig beraden. Moeten we ons druk maken over wat de mensen geloven? Als iemand denkt dat zijn toekomst in de sterren staat, laat hem dan in zijn geloof, hij doet toch niemand kwaad? Als iemand denkt dat homeopathie hem gaat genezen van kanker, laat hem dan doen. Het is toch zijn leven en zijn geloof, daar moet je respect voor hebben en dat mag je niet afkraken. Dat zijn inderdaad belangrijke argumenten en we zijn er onder skeptici niet echt uit hoe we daar op moeten reageren met respect voor de overtuiging van onze medemensen.

Maar laat ik het even wat concreter stellen. Veronderstel, je hebt een vriendin waarvan je zielsveel houdt. Je relatie met haar is geweldig en jullie zijn ervan overtuigd dat jullie voor mekaar gemaakt zijn. Je hebt haar ten huwelijk gevraagd; ze vond het geweldig en jullie hebben jullie huwelijk gepland voor september dit jaar. Maar je vriendin wil toch nog wat onafhankelijk advies en stapt naar een astroloog. Die vertelt haar dat jullie horoscopen totaal onverenigbaar zijn, dat ze ongetwijfeld haar ongeluk tegemoet gaat en onverwijld de relatie moet stopzetten. En dat doet ze ook. De vrouw van je leven verbreekt jullie relatie en je bent radeloos van verdriet. Moeten we haar “in haar geloof laten”? Of moeten we, als verantwoordelijke medemensen, haar erop wijzen dat astrologie op niets gebaseerd is en dat ze een verschrikkelijke fout maakt door een geweldige relatie stop te zetten op advies van een charlatan?

En ander voorbeeld. Stel dat er bij je echtgenote borstkanker wordt vastgesteld. De geneesheer-specialist adviseert een operatie om het gezwel te verwijderen en chemotherapie. Je echtgenote vindt dat verschrikkelijk (erg begrijpelijk natuurlijk) en stapt naar een alternatieve genezer. Die bezweert haar om geen operatie of chemo te ondergaan, maar om haaienkraakbeen te slikken en een speciaal dieet te volgen. Twee jaar later sterft ze aan kanker, die geneesbaar was geweest als ze het advies van de geneesheer-specialist had gevolgd. Wat doen we daarmee? Moeten we haar in haar geloof laten? Of moeten we haar, als verantwoordelijke medemensen, vertellen dat haaien wel kanker krijgen (zelfs kraakbeenkanker), dat er nooit is aangetoond dat haaienkraakbeen of diëten iets verhelpen aan kanker, dat een operatie en chemo in de meerderheid van de gevallen, zeker bij vroeg ingrijpen, de kanker elimineren en een onbezorgd verder leven garanderen?

Als je abstract redeneert, kun je inderdaad denken: laat ze in hun geloof, ze doen toch niemand kwaad. Of: hoe belangrijk is de “waarheid”, iedereen zijn waarheid, hou je kritiek voor jou. Maar in de echte wereld van echte mensen met echte, waardevolle relaties is de waarheid echt belangrijk. De waarheid is niet relatief, waarden zijn niet te nemen of te laten, we zijn allemaal leden van een samenleving gebaseerd op wederzijds vertrouwen en redelijk absolute waarheden. Daar zijn wij als skeptici van overtuigd en dat houdt de moed erin als we aankijken tegen die enorme berg van onzin waarin mensen absoluut willen geloven. Je zou er soms moedeloos van worden en vele (zoniet de meeste) mensen denken er ook zo over. Waarom zou je je druk maken? Mensen willen nu eenmaal geloven, ze “willen” bedrogen worden, laten we ons concentreren op onze eigen (kleine) wereld en de anderen “in hun geloof laten”.

Als skeptici denken we dat er een echte wereld rondom ons ligt en dat we daarover kennis kunnen vergaren via onze zintuigen en onze hersenen. Uit eeuwenlang onderzoek weten we ook dat onze zintuigen en onze hersenen ons kunnen bedriegen, en dat ze dat inderdaad ook doen. Maar we zijn ervan overtuigd dat er een echte waarheid bestaat waarover we min of meer betrouwbare informatie kunnen verkrijgen en waarover we kunnen nadenken, en dat we met de ervaring van eeuwen onderzoek en nadenken (filosofie) er kunnen voor zorgen dat we ons niet te veel in de luren laten leggen door onze zintuigen en/of hersenen, dat we de betrouwbaarheid van onze waarnemingen en overpeinzingen kunnen bijsturen en testen. We zijn grote supporters van de individuele vrijheid, het recht op vrije meningsuiting en de democratische samenleving. Maar we zijn ervan overtuigd dat mensen van die vrijheden enkel ten volle kunnen genieten als ze betrouwbare informatie hebben, en dat de wetenschappelijke (skeptische) methode de beste is (tot nog toe) om de betrouwbaarheid van die informatie te garanderen. In een democratische samenleving is het aan de bevolking om te beslissen welke richting die samenleving moet inslaan. Dat is bijzonder belangrijk, zeker omdat de geschiedenis ons getoond heeft hoe stom dictators en andere politici kunnen zijn. Wij hebben als burgers een bijzonder belangrijke rol in een democratische samenleving, maar voor we onze mond opendoen, moeten we wel zorgen dat we weten waarover we praten. Dat is een belangrijk deel van onze verantwoordelijkheid als burgers. Dus moeten we zorgen dat onze informatiebronnen betrouwbaar zijn. “Laat ze in hun geloof” heeft daarin geen plaats.

Stel dat een belangrijk deel van de bevolking gelooft in vliegende tapijten. Gaan we dan het openbaar vervoer afschaffen om “hen in hun geloof te laten”? Dat is uiteraard pure onzin. Er zijn objectieve, testbare normen om ideeën te toetsen, er bestaat een echte werkelijkheid en een echte waarheid die geen “respect” hebben voor iemands geloof. Als skeptici vinden we dat elk idee getest kan worden en dat we een plicht hebben tegenover de maatschappij om onzinnige ideeën aan de werkelijkheid te toetsen. En als we merken dat het onzin is, dan vinden we dat we onze medemensen daarover moeten informeren. De - meestal kleine - schare gelovigen van die beperkte “waarheid” (of geloof) zijn dan natuurlijk boos, want wij hinderen hen in het - bewust of onbewust - misleiden van hun medemensen. Maar wij skeptici denken dat het immoreel is om die informatie te verbergen voor onze medemensen, ook als we daardoor een kleine minderheid niet “in hun geloof laten”.

Beste Marnix, ik hoop dat deze overpeinzingen van een skepticus je wat kunnen helpen om je in te leven in onze houding en onze standpunten. Maar denk er altijd aan dat je een vrij denkend persoon bent. We kunnen alleen proberen om je zo betrouwbaar mogelijke informatie aan te reiken en onze ideeën zo helder mogelijk uiteen te zetten. Dan is het aan jou om deze ideeën te toetsen aan jouw denkwereld en kritisch te verwerken. Dat is jouw verantwoordelijkheid in onze rijke, democratische samenleving.

Paul de Belder, bestuurlid skepp