Kruistocht tegen medische illusionisten

(De Tijd) - In het eindejaarsnummer van het gerenommeerde British Medical Journal prijkt een artikel over een wonderdieet voor een aanzienlijk langer leven. Het was bedoeld als satire. De onderhuidse kritiek op de eeuwige jeugd in pilvorm, op ondeugdelijke wetenschapsbeoefening, de obsessie met voeding en kanker en het gebrek aan doelen in onze gezondheidszorg ging echter aan de aandacht voorbij. Iedereen was op het verkeerde been gezet, en het artikel werd even snel als fastfood opgenomen in de pers. Tot groot jolijt van de inspirator, Luc Bonneux, senior researcher bij het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg.

Dagelijks een glas wijn, 100 gram donkere chocolade, 400 gram groenten en fruit, 68 gram amandelnoten, bijna 3 gram knoflook en viermaal per week 114 gram vis. Dat 'polymeal', een wonderlijke combinatie van bloeddruk- en cholesterolverlagende ingrediënten, prijzen onderzoekers in het British Medical Journal aan om het risico op hart- en vaatziekten met zowat driekwart te verminderen en ons te verzekeren van wat extra levensjaren en meer jaren in goede gezondheid.

Wie de moeite neemt het artikel te lezen, krijgt algauw signalen dat het om satire gaat: 'Knoflook geeft een slechte adem en lichaamsgeur, maar aangezien het om een massabehandeling gaat, merkt niemand dat na een tijd nog op.' 'We prijzen geen merken aan, maar kiezen voor je geprefereerde wijn.' 'Chocolade kan de levenskwaliteit naar omhoog trekken.' 'De polymaaltijd mag niet worden gecombineerd met meer alcoholverbruik om intoxicatie en conflicten met familie, vrienden en de autoriteiten te vermijden.' 'Vermijd de polymaaltijd net voor een romantische afspraak want de look kan roet in het eten gooien.' 'Overtollige cardiologen kunnen zich misschien omscholen tot polymaaltijdkoks en wijnadviseurs.' Moet er nog zand zijn, vroegen we mede-auteur Luc Bonneux.

'Ik hou wel van wijn, chocolade, look enzovoort. Dus hebben we dat erin gestoken', klinkt het besmuikt. 'Eén conclusie was wel ernstig: dat de gezonde persoon een verouderd concept is uit het tijdperk van voor de wetenschappelijke preventie.' De tropenarts en epidemioloog loopt niet hoog op met preventie als het niet gaat om de bestrijding van infectieziekten.

'Ik ben al lang bezig met de achterliggende filosofie rond preventieve geneeskunde en ondeugdelijke wetenschapsbeoefening, zoals het misbruik van statistiek. Men rekent zich rijk of gezond met modellen. De hele methodologie, die we als grap ook voor het artikel gebruikten, noem ik 'statistisch imponeergedrag'. De truc is dat allerhande dingen worden doorvermenigvuldigd. Ik wou nog verder gaan, maar we hadden schrik dat de grap dan te ver gedreven werd. We hadden nog alles wat de cholesterol verlaagt erbij kunnen voegen. Ik maak me sterk dat ik tot ver voorbij de 95 procent vermindering van het risico op hart- en vaatziekten geraak met die techniek: je gooit er nog wat olijfolie tegenaan, en ga zo maar door.'

Darwin

Het artikel was ook een kritiek op het voedingsonderzoek, vanuit de darwiniaanse geneeskunde. Dat is het gebruik van evolutionaire biologische modellen om het ontstaan van ziekte en gezondheid te verklaren. 'Wij zijn genetisch jagers en verzamelaars. Tienduizend jaar landbouw, en dan nog maar bij een kleine fractie van de bevolking, heeft daar echt niets aan veranderd. Hoe jaagden wij? Uit recent onderzoek blijkt dat wij heel lang liepen. De mens wordt vaak afgeschilderd als een kneusje, maar op een hete savanne heeft hij gewoon geen concurrenten op de lange afstand. Zelfs de wolven moeten er af, niemand houdt ons bij, wij blijven gewoon rennen. Wij liepen heel lang achter 'very fast food'. We weten ook nog steeds niet of dat vlees wel zo belangrijk was voor ons. In elk geval waren vetten en eiwitten maar een beperkt deel van ons dieet: het hoofddeel werd verzameld, en dat waren waarschijnlijk vooral wortelen, fruit en wat groenten.'

'Je kunt gezonde voeding dan ook heel gemakkelijk daar op terugbrengen: beweeg voldoende, eet veel fruit en groente en eet niet te veel vlees, punt. De immer groeiende berg voedingsonderzoeken heeft daar niets aan toegevoegd. De studie naar het verband tussen kanker en voeding is een gedegenereerde onderzoekslijn. Telkens opnieuw wordt nog maar eens een tak etenswaren geanalyseerd, en daar komen natuurlijk een heleboel toevalsrelaties uit. Als je maar genoeg analyseert, krijg je besluiten als 'mandarijntjes zijn goed voor dit' en 'worteltjes zijn slecht voor dat'. Te gek voor woorden.'

Bonneux vindt ook dat kanker te weinig vanuit de menselijke evolutie wordt bekeken. 'Kanker is een degeneratieve aandoening, het is eigenlijk een verouderingsproces: wij zijn een 'multicellulaire samenleving' en in die samenleving gaat het niet altijd goed, daar komt het eigenlijk op neer. Schade door straling, door oxidatieve stress, door weet ik veel wat, is onvermijdelijk. Wat is de rol van voeding daarin? Die gaat misschien oxidatieve stress wat tegenwerken of bevoordelen, maar het blijft marginaal. Het onderzoek daarnaar is pseudowetenschap. Ze hebben geen idee hoe het werkt, en waarom zou het ook? Heel de hypothese komt vanuit het idee dat men verschillende kankerincidenties heeft over de hele wereld en dat men zeer verschillende voedingswijzen heeft. Maar er zijn evengoed zeer verschillende levensstijlen en zeer verschillende verouderingsprocessen.'

Verkeerde doelen

Een derde achterliggende kritiek in het artikel was voor Bonneux het gebrek aan doelen of de verkeerde doelen in de gezondheidszorg. 'Wat willen we bereiken met ons preventieonderzoek, welke levenslopen verkiezen wij, is het echt ons grote ideaal om op 114 jaar te overlijden, na dertig jaar zorgafhankelijkheid in een bejaardentehuis?'

'Onlangs maakten we een analyse van de Framingham Heart Study, waarschijnlijk het beste epidemiologische onderzoek uit de geschiedenis', zegt Bonneux. 'Die studie volgde mensen op sinds het eind van de jaren 40. We konden laten zien dat wie op het einde van de jaren 40 veertig jaar was, niet dik was en niet rookte - en enkel die twee factoren waren voldoende! - gemiddeld 85 jaar werd. Als je rookte, ging er zes tot zeven jaar af, als je dik was, ging er ook zes tot zeven jaar af en als je rookte én dik was, ging er 13 tot 14 jaar af. Dat wil zeggen dat mensen die geboren waren aan het begin van de 20ste eeuw 85 jaar werden, zonder bloeddrukbehandeling, want dat was allemaal na hun tijd. Wat wil je nog meer? En kun je nog meer hebben?'

'Alle evolutionaire theorieën over menselijke veroudering komen erop neer dat we nog nuttig zijn als grootouders, maar dan is het echt wel op. Er is nooit enige selectie geweest op dat genoom, wat de kans klein maakt dat we het ooit kunnen verbeteren.' Bonneux strijdt dan ook tegen de illusie van de bron van de eeuwige jeugd. 'Want het probleem is dat je dan misschien vergeet vandaag te leven. Vroeger was het het hiernamaals, nu is het 'healthy ageing', gezond oud worden.' Wat ga je winnen met dat streven? De sterfte neemt exponentieel toe met de leeftijd, ingebouwd in ons genoom. Het is de sterftesignatuur van alle wezens die zich voortplanten met herhaalde zwangerschappen. Dat wil zeggen dat de kans dat je rond de leeftijd van 85 wat bij kunt winnen, ontzettend klein is. Om nog maar te zwijgen over de maatschappelijke kosten.'

Bonneux heeft het niet begrepen op het gebrek aan beleid in de gezondheidszorg. 'Ik ben des duivels over het feit dat de verzekeraar VGZ in Nederland het gebruik van cholesterolverlagende Becelmargarine gaat vergoeden. Dat is echt 'non-evidence based', niet gestoeld op bewijzen. Vreselijk. Het is een perversie van wat een degelijk preventief beleid zou moeten zijn. Ik dacht dat het een grap was, maar neen hoor. 'Eet je gezond aan vet.' Zo ver hebben wij met ons polymeal-artikel de onzin niet durven drijven. Om opgenomen te worden in ons wonderdieet moesten er van de ingrediënten tenminste nog wat bewijzen van sterftevermindering zijn. Want nu wordt de margarine geïntroduceerd als een geneesmiddel dat de geneesmiddelenwetgeving ontsnapt en dat ook de evidence based medicine ontsnapt, want er zijn geen bewijzen voor. Dat is massaal experimenteren met mensen. Als je zo zeker bent, test het dan bij hartzieke patiënten met een hoge cholesterol. Als het bij hen niet werkt, weet je dat het niet werkt. Toon me de bewijzen, en daar heb je geen honderdduizend man voor nodig. Maar ze durven niet.'

Dokter Knock

De epidemioloog trekt ook graag van leer tegen wat hij 'gezondheidsfascisme' noemt. 'De manie van 'Je hebt de plicht om gezond te zijn', zoals de posters van de Hitlerjugend afficheerden. Het wordt verdacht herkenbaar in onze maatschappij. En dan vind ik het mijn taak mensen te waarschuwen tegen wat ik het 'dokter Knock'-fenomeen noem, naar de roman 'Docteur Knock ou le triomphe de la médecine' van de Franse schrijver Jules Romains. Dokter Knock dreef de principes van de preventieve geneeskunde tot het uiterste. Primaire preventie: maak de mensen bang. Secundaire preventie: praat ze gratis een ziekte aan. De behandeling is natuurlijk niet gratis. De 'patiënten' zijn zeer dankbaar, want aangeprate ziektes zijn uitstekend te genezen.'

Wij zijn ook nooit tevreden, en dat op zich wordt een ziekte. Je krijgt de indruk dat de 'wet van behoud van de ellende' onverminderd doorwerkt. Als preventief volksgezondheidsman doe ik aan de preventie van ziekte, en de preventie van ziekte van deze tijd is de bangmakerij, de 'screening' op alles en nog wat. Zodra je kanker ziet als een biologisch evolutionair proces, weet je dat hoe vroeger je teruggaat in het proces, hoe meer kanker je opspoort die eigenlijk geen kanker is, en hoe meer overdiagnose en overbehandeling er is. Maar die boodschap komt niet tot bij de mensen. We vertellen ze het slechte nieuws niet. Op een bepaald moment moet je durven te zeggen dat al die preventie die ons verkocht wordt als besparend, het niet is.'

'Scheefgetrokken informatie en belangenvermenging zijn nu het grootste probleem', vindt Bonneux. 'Ik vind dat vooral de artsen beter zouden moeten weten. Er is een informatieprobleem bij de patiënt, maar er is er ook een bij de artsen. Ze moeten ernstige wetenschappelijke tijdschriften lezen. Het is een gebrek aan verantwoordelijkheidszin om je gegevens te halen uit gesponsorde pers en doktersbezoekers.'

Franky VAN HAMME

De Tijd, pagina 17, 1566 woorden
 © 2005 Uitgeversbedrijf Tijd n.v.
13-01-2005
annwt;

--------------------------------------------------

Wetenschappelijk mirakeldieet blijkt grap

BRUSSEL -  Een dieet op basis van donkere chocolade, fruit, groenten, vis, knoflook, noten en een dagelijks glas rode wijn verlengt het leven tot zes jaar. Zo was eind december te lezen in het bloedserieuze wetenschappelijke tijdschrift 'British Medical Journal'. Vlaams wetenschapper en medeauteur van het artikel Luc Bonneux geeft nu toe dat het «maar om te lachen was». Het artikel wilde de spot drijven met de wonderdiëten die te pas en te onpas opduiken.
 
Peter BOSMANS

«Het lag het er vingerdik op: we stelden zelfs voor alle cardiologen om te scholen tot koks. En toch verscheen ons dieet in drie Vlaamse kranten. Een geslaagde grap eigenlijk», lacht Luc Bonneux van het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg. Het stuk verscheen in het kerstnummer van het vermaarde Britse tijdschrift en alleen ingewijden weten dat de inhoud daarvan niet te serieus moet worden genomen. «Op een internationale vergadering werd op zeker moment gesproken over de 'polypil', een combinatie van acht pillen. Zo kwamen we op het idee om al het voedsel dat gezond is samen te klutsen tot één 'polymeal-dieet'», grinnikt Bonneux.
 
Gezondheidsfascisme

De achterliggende bedoeling van het satirestuk was echter wél serieus. «Er wordt zoveel onzin verteld over allerhande diëten. Eigenlijk staat maar één ding wetenschappelijk vast: mensen die te veel eten, worden te dik en dat is ongezond. Maar dat weten we al duizenden jaren», zegt Bonneux. Hij hekelt wat hij zelf het 'gezondheidsfascisme' noemt. «Die diëten en de gezonde producten in de handel zijn vooral een commerciële bedoening. Zorg voor een sobere en actieve levensstijl, eet niet te veel vlees en vet en een goede gezondheid wordt je in de schoot geworpen.»

 Het Laatste Nieuws, pagina 10, 277 woorden
 © 2005 Aurex n.v.
15-01-2005
Peter BOSMANS;
----------------------------------------

Artikel over wonderdieet blijkt pure satire 

"Dit polymeal-dieet van rode wijn, donkere chocolade, noten, groenten, fruit en knoflook kan uw leven met 4,8 tot 6 jaar verlengen", beweerden twee specialisten in het kerstnummer van het befaamde British Medical Journal. Het artikel was bedoeld als een stukje satire, om de dieetgekte aan de kaak te stellen. Maar drie Vlaamse kranten tuinden er met open ogen in.

"Ik wist niet waar ik het had toen ik al die ernstige artikels over ons polymeal-dieet zag verschijnen", schatert Luc Bonneux, epidemioloog, onderzoeker bij het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg en mede-auteur van het artikel. "Het lag er bij momenten nochtans vingerdik op. In het artikel stellen we bijvoorbeeld voor om werkloze cardiologen om te scholen tot polymeal-koks en wijnadviseurs. Dat is erover, dacht ik. Maar blijkbaar zijn er mensen die koppig weigeren de ironie te zien."

De toon van het stuk mocht dan zwaar ironisch zijn, de boodschap was wél ernstig. "Ik erger mij al jaren blauw aan de onwetenschappelijke onzin die er verkocht wordt rond preventieve geneeskunde en voedingsleer. Eerst praten ze de mensen een kanker- of cholesterolfobie aan, en dan geven ze hun de valse illusie dat ze dit met een groentedieet of een potje dure margarine allemaal kunnen oplossen. Flauwekul, natuurlijk!" fulmineert Bonneux.

"Tot nog toe zijn er maar twee zaken die onomstotelijk vaststaan: mensen hebben meer kans om oud te worden als ze niet roken, en als ze op hun gewicht letten. Of je dat ideale gewicht bereikt door veel aan sport te doen of door noten te eten, speelt eigenlijk geen rol. Al die dure wonderdiëten zijn dus puur consumentisme."

In zijn betoog heeft Bonneux het ook gemunt op de veelgeprezen cholesterolverlagers. "Alleen de werking van statines is objectief bewezen. Maar er is geen enkele wetenschappelijke reden om aan te nemen dat je minder kans loopt op hart- en vaatziekten door Benecol op je boterham te smeren. Misschien verlaagt het wel je cholesterolpeil, maar op zich betekent dat niets. Cholesterol is een indicatie, een rood lampje dat gaat branden als je er een foute levensstijl op nahoudt. Het is niet door dat rode lampje uit te schroeven dat je het probleem oplost."

Volgens Luc Bonneux ligt de levensverwachting van elke mens opgeslagen in zijn genetisch materiaal: "Daarom heb ik ook zo'n moeite met beweringen dat we ooit allemaal 114 jaar zouden worden. Als het op is, is het op. Een gezonde levensstijl kan daar niets aan veranderen."

Kan een onevenwichtige, vetrijke voeding ons leven dan wel verkorten? Luc Bonneux: "Dat wel, natuurlijk. Net zoals het wetenschappelijk bewezen is dat knoflook en rode wijn een heilzame cardiologische werking hebben. Maar je mag dat effect niet overdrijven. Het is niet door al die inzichten op een hoopje te gooien, zoals die voedingsprofeten doen, dat je het recept voor het eeuwige leven hebt. Die illusie hebben we willen doorprikken."

Pieter LEURIDAN

Gazet van Antwerpen, pagina 8, 418 woorden

 © 2005 De Vlijt n.v.

14-01-2005

Pieter LEURIDAN