Waarop baseren we onze kennis over de ware toedracht van een misdrijf? Hoe weten we wat er echt gebeurd is? Hoe waarheidsgetrouw is onze rechtspraak? Worden de juiste mensen berecht voor een misdaad? Met de rechtszaak van de parachutemoord nog vers in het geheugen zijn dat geen loze vragen. Een paar recente boeken geven ontluisterende antwoorden.

Bij Home Academy verschenen twee luisterboxen met hoorcolleges van professor Johan Braeckman, verbonden aan de vakgroep wijsbegeerte van de Universiteit Gent. Zowel zijn box over Darwin en de evolutietheorie (vier cd’s) als de hoorcolleges over kritisch denken en het ontwikkelen van heldere ideeën (zes cd’s) verdienen een ruim publiek. Ze vormen een sprekend tweeluik waarin Braeckman met de rijkdom en helderheid van een ervaren lesgever zowel de evolutionaire oorsprong van de mens en zijn denken toelicht, alsook de mentale valkuilen en cognitieve vooroordelen waarmee we best rekening houden als we een klare kijk op de wereld willen bewaren.

In oktober verschijnt bij uitgeverij Houtekiet De ongelovige Thomas heeft een punt. Een handleiding voor kritisch denken, van Johan Braeckman en Maarten Boudry. Thomas geloofde niet dat Jezus verrezen was. Hij eiste bewijzen. Het werd hem kwalijk genomen: ‘Zalig zijn zij die niet zien en toch geloven.’ Toch legde Thomas de vinger op de wonde. Buitengewone beweringen vragen om buitengewone bewijzen. Niemand is immuun voor pseudowetenschap, bijgeloof en irrationeel denken.  We leggen makkelijk valse verbanden, maken verkeerde statistische inschattingen, zijn kwetsbaar voor drogredenen en vertrouwen te veel op onze waarneming en ons geheugen. Ook intelligente mensen ontsnappen hier niet aan. Zij zijn bovendien meer bedreven in het verdedigen en rationaliseren van aantoonbaar foute overtuigingen. 

De auteurs bespreken historische en actuele denkbeelden die hun wortels vinden in drogredenen, foutieve intuïties en cognitieve valkuilen. Naast klassieke pseudowetenschappen, zoals parapsychologie, homeopathie en psychoanalyse, passeren andere bizarre opvattingen de revue, zoals het geloof in het monster van Loch Ness, complottheorieën en klopgeesten. Braeckman en Boudry verduidelijken de verschillen tussen wetenschap en pseudowetenschap, tussen kritisch en onkritisch denken, en tussen zin en onzin.

Dit is een fragment uit hoofdstuk één.

In een democratie worden wetten en besluiten goedgekeurd door een parlement en uitgevoerd door een regering. Daarbij gaat men ervan uit dat een meerderheid van de vertegenwoordigers van het volk de wil van dat volk uitdrukt.

Onze samenleving is echter complex en wordt met de dag complexer.

Augustus 2009. In volle komkommertijd haalt oud-burgemeester Peter Vereecke de internationale pers met een klacht met burgerlijke partijstelling tegen giftige sporen afkomstig van vliegtuigen, ook wel “chemtrails” genoemd. Chemtrails zouden deel uitmaken van een wereldwijd complot, georkestreerd door een beperkte elite, de zogenaamde Illuminati. Kort na deze media-doorbraak richt Vereecke de Belfort-group op, met als doel de bevolking ertoe aan te zetten zich los te rukken van de vermeende overheersing en manipulatie door de satanische Illuminati. Door middel van uiteenlopende activiteiten hoopt de groep een breed publiek van “verontruste burgers” aan te spreken, in een poging om de krachten te bundelen in de strijd tegen “de drie c’s”: chemtrails, collectieve vaccinatie en de Codex Alimentarius. Een jaar na oprichting telt de Belfort-group naar eigen schatting 1800 enthousiaste supporters en onderhoudt ze verschillende contacten met gelijkaardige buitenlandse organisaties. Tijd voor een kritische evaluatie.

Over enkele maanden vieren we het 40-jarige jubileum van een van de meest opzienbarende technische en wetenschappelijke verwezenlijkingen van de mensheid: de eerste bemande maanlanding. Op 21 juli 1969ⁱ zette Neil Armstrong als eerste mens voet op de bodem van een buitenaards hemellichaam. In de daaropvolgende drie jaar wist de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA nog eens tien mensen naar de maan te sturen en veilig terug te brengen.

De bemande missies naar de maan behoren nog steeds tot de absolute hoogtepunten van de ruimtevaart. Toch bestaan er mensen die dit alles als een groots opgezette leugen beschouwen. Tot op vandaag zou niemand ooit de maan betreden hebben. De televisiebeelden, die in juli 1969 miljoenen kijkers aan het scherm gekluisterd hielden, zouden in een filmstudio in scène zijn gezet. Het hele verhaal is volgens hen een omvangrijk complot van de Amerikaanse regering, die er baat bij had de wereld een geslaagde maanlanding voor te spiegelen. En voor deze boude beweringen zouden er zelfs tastbare bewijzen bestaan!

In 2001 werd een collectieve nachtmerrie van internationale veiligheidsdiensten belichaamd door een Pakistaans kernwetenschapper. Apocalyptische visioenen, islamfundamentalisme en paranormaliteit verknopen zich moeiteloos in het bizarre verhaal van Sultan Bashiruddin Mahmood, de man die Al Qaeda van Pakistaanse atoomgeheimen voorzag.

Een audioliefhebber is iemand die veel belang hecht aan de kwaliteit van de muziek waar hij naar luistert. Met de doorbraak van digitale audio en de informatieboom die met het internet gepaard ging, is ook het aantal audioliefhebbers spectaculair gestegen. Op zich is er met een audioliefhebber natuurlijk niks mis: iedereen legt graag een cd’tje op en geniet van het feit dat die niet in kwaliteit achteruit gaan na verschillende keren afgespeeld te zijn. Sommige mensen gaan wat verder dan de gemiddelde luisteraar en investeren in een dure geluidsinstallatie: zij willen immers de werken van Beethoven en Bach bijvoorbeeld optimaal ervaren. Opnieuw: dit essay richt zich niet tegen hen. Dit essay is wel gericht tegen die groep “audiofi elen” die nog een stap verder gaat.

Voor een hoogst vermakelijk boekje draagt het een ernstige titel: The Dictionary of Fashionable Nonsense, het Woordenboek van Modieuze Onzin. Het achterliggende opzet van de auteurs van dit satirische werkje was dan ook ernstig: de vele vormen van irrationeel denken binnen de bredere cultuur, maar vooral binnen academische middens, aan de kaak te stellen.

Exorcisme is geen fenomeen uit lang vervlogen tijden. Hoewel we het geloof dat iemand bezeten kan worden door Satan of andere kwade geesten misschien graag associëren met oude en primitieve culturen, bleek in de voorbije maanden herhaaldelijk dat bezetenheidsgeloof en uitdrijvingsrituelen ook nu nog in staat zijn de gemoederen in beroering te brengen.

Door prof. Gustaaf Cornelis, eerste viool van SKEPP.

Dit boek is belangrijk omdat het voor het eerst in het Nederlands op toegankelijke en niet rabiate manier, speels en humoristisch, zonder sarcastisch of verbeten te worden een lans breekt voor het gezond verstand’.

Wat is cryptozoölogie?

The Great Sea-Serpent, het begin van het cryptozoölogisch onderzoek. Hoewel Oudemans' vakgenoten hem weghoonden, bleek dat er toch nog 'nieuwe' dieren te ontdekken vielen, bijvoorbeeld de Komodovaraan (1912) en de reuzenmuntjak (1997), een hertensoort in het regenwoud tussen Laos en Viëtnam. Geen van de dieren was echter cryptozoölogisch in die zin dat er al een montagetekening gemaakt en gepubliceerd was op grond van ooggetuigeverslagen. Als de bijbel van de cryptozoölogie geldt het boek On the Track of Unknown Animals uit 1958 van de Belgische natuuronderzoeker Bernard Heuvelmans. Heuvelmans voert de talrijke waarnemingen van Yeti's, Nessies, Bigfoots, dinosauriërs, enzovoort terug op nog niet ontdekte diersoorten of overlevende prehistorische wezens. Tot de Internationale Vereniging voor Cryptozoölogie in Tucson/VS behoren 800 wetenschappers, waaronder 20 Duitsers. Critici verwijten cryptozoölogen mythen en vage waarnemingen te overschatten als een betrouwbare weergave van de realiteit. Destijds stelde Heuvelmans een lijst op van ongeveer 150 zogenaamde cryptiden, waarvan het werkelijke bestaan nog bewezen moet worden.

Het is nu twee jaar geleden dat ik het boek 'De HR-ballon. 10 populaire praktijken doorprikt' schreef (zie Wonder en is gheen Wonder 1/2008). Het boek heeft na twee jaar nog niets aan actualiteitswaarde ingeboet. Bedrijven doen lekker voort met onbewezen modellen, bewezen slechte modellen en pseudowetenschap. Met de regelmaat van de klok berichten de media over bedrijven die te rade gaan bij astrologen en andere toekomstvoorspellers.