Uit een studie van het OIVO (Onderzoeks- en Informatiecentrum voor de Verbruikersorganisaties) blijkt dat bijna één op vijf Belgen aangeeft bijgelovig te zijn. In dit artikel overlopen we de resultaten van het onderzoek, geven we enkele voorbeelden van dubieuze handelspraktijken en bespreken we de aanbevelingen van het OIVO aan de overheid om dit bedrog een halt toe te roepen.

Op het proces tegen de verdachte van de geruchtmakende ‘parachutemoord’ heeft strafpleiter Jef Vermassen een vurig pleidooi gehouden voor een zogezegd nieuwe vorm van bewijsvoering. ‘Profiling, de toekomst van bewijsvoering’ zou volgens Vermassen veel efficiënter zijn dan de ‘negentiende-eeuwse’ praktijk van het materiële bewijs. Vervolgens stipte meester Vermassen aan dat ‘ze in Vlaanderen nog niks van profiling kennen… Maar dan moet je daar niet mee spotten, dan moet je dat bestuderen…’ Zijn stellingen lokten heel wat discussie uit, in de rechtszaal en daarbuiten. Door het proces tegen Els Clottemans is de vraag of een profiel ook de dader kan aanduiden, in het brandpunt van de belangstelling komen te staan. En niet altijd doet het debat recht aan de feiten.

Bij Home Academy verschenen twee luisterboxen met hoorcolleges van professor Johan Braeckman, verbonden aan de vakgroep wijsbegeerte van de Universiteit Gent. Zowel zijn box over Darwin en de evolutietheorie (vier cd’s) als de hoorcolleges over kritisch denken en het ontwikkelen van heldere ideeën (zes cd’s) verdienen een ruim publiek. Ze vormen een sprekend tweeluik waarin Braeckman met de rijkdom en helderheid van een ervaren lesgever zowel de evolutionaire oorsprong van de mens en zijn denken toelicht, alsook de mentale valkuilen en cognitieve vooroordelen waarmee we best rekening houden als we een klare kijk op de wereld willen bewaren.

Een boek met de titel Stralingsgevaar! en een foto van gsm-masten op de cover. De boodschap is duidelijk. De vlag dekt dan ook de lading. De auteur is Patrick Vanden Berghe, een gepensioneerd ambtenaar van de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV). Vanden Berghes aanpak is bijzonder persoonlijk, bijna exhibitionistisch. Het boek is een litanie van de lichamelijke klachten waaraan hij leed als gevolg van de straling waaronder hij leed. Een lijdensweg, die uiteindelijk eindigt in de ziekte van Parkinson. 

In oktober verschijnt bij uitgeverij Houtekiet De ongelovige Thomas heeft een punt. Een handleiding voor kritisch denken, van Johan Braeckman en Maarten Boudry. Thomas geloofde niet dat Jezus verrezen was. Hij eiste bewijzen. Het werd hem kwalijk genomen: ‘Zalig zijn zij die niet zien en toch geloven.’ Toch legde Thomas de vinger op de wonde. Buitengewone beweringen vragen om buitengewone bewijzen. Niemand is immuun voor pseudowetenschap, bijgeloof en irrationeel denken.  We leggen makkelijk valse verbanden, maken verkeerde statistische inschattingen, zijn kwetsbaar voor drogredenen en vertrouwen te veel op onze waarneming en ons geheugen. Ook intelligente mensen ontsnappen hier niet aan. Zij zijn bovendien meer bedreven in het verdedigen en rationaliseren van aantoonbaar foute overtuigingen. 

De auteurs bespreken historische en actuele denkbeelden die hun wortels vinden in drogredenen, foutieve intuïties en cognitieve valkuilen. Naast klassieke pseudowetenschappen, zoals parapsychologie, homeopathie en psychoanalyse, passeren andere bizarre opvattingen de revue, zoals het geloof in het monster van Loch Ness, complottheorieën en klopgeesten. Braeckman en Boudry verduidelijken de verschillen tussen wetenschap en pseudowetenschap, tussen kritisch en onkritisch denken, en tussen zin en onzin.

Dit is een fragment uit hoofdstuk één.

Op 6 mei 2011 publiceerde de Raad van Europa een resolutie over de vermeende gevaren van elektromagnetische straling afkomstig van draadloze communicatie zoals gsm en Wi-Fi. Dreigende nieuwsberichten als zouden gsm’s en wifi-netwerken kanker kunnen veroorzaken, volgen elkaar in sneltempo op. Bezorgde wetenschappers en beleidsmakers waarschuwen dat ze mogelijke gezondheidsrisico’s niet kunnen uitsluiten en benadrukken dat meer onderzoek nodig is. Ook het IARC, een kankeragentschap onder de vleugels van de Wereldgezondsheidsorganisatie, lijkt die boodschap nu te onderschrijven en klasseerde gsm’s recentelijk uit voorzorg onder de categorie ‘mogelijk kankerverwekkend’. Nochtans is elke angst voor de straling afkomstig van draadloze communicatie ongegrond.

Lezers van Wonder en is gheen Wonder [het blad van SKEPP, nvdr] kennen Luc Bonneux voor zijn vlijmscherpe pen, zijn grondige kennis van zaken en zijn afkeer van heilige huisjes. Ook in de bredere media laat de Vlaamse arts en epidemioloog zich geregeld opmerken door opiniestukken die gezwind de vloer aanvegen met gezondheidsmythes allerhande. In En ze leefden nog lang en gezond brengt Bonneux zijn encyclopedische kennis over de evolutie van onze gezondheid samen.

Augustus 2009. In volle komkommertijd haalt oud-burgemeester Peter Vereecke de internationale pers met een klacht met burgerlijke partijstelling tegen giftige sporen afkomstig van vliegtuigen, ook wel “chemtrails” genoemd. Chemtrails zouden deel uitmaken van een wereldwijd complot, georkestreerd door een beperkte elite, de zogenaamde Illuminati. Kort na deze media-doorbraak richt Vereecke de Belfort-group op, met als doel de bevolking ertoe aan te zetten zich los te rukken van de vermeende overheersing en manipulatie door de satanische Illuminati. Door middel van uiteenlopende activiteiten hoopt de groep een breed publiek van “verontruste burgers” aan te spreken, in een poging om de krachten te bundelen in de strijd tegen “de drie c’s”: chemtrails, collectieve vaccinatie en de Codex Alimentarius. Een jaar na oprichting telt de Belfort-group naar eigen schatting 1800 enthousiaste supporters en onderhoudt ze verschillende contacten met gelijkaardige buitenlandse organisaties. Tijd voor een kritische evaluatie.

In de periode 2007-2009 volgde ik in Aalst een herboristenopleiding bij Syntra Midden-Vlaanderen. In de cursus voedingsleer ontvingen we ter documentatie een tekst over landbouwproducten in de voeding: “Landbouwproducten, het grote dwaalspoor”. Aangezien ik van opleiding landbouwkundig ingenieur ben, wekte die tekst dadelijk mijn interesse. Ik las hem met veel plezier, vooral door de vele onwaarheden, achterhaalde feiten en pseudowetenschappelijke stellingen erin. Een paar weken later botste ik in De Slegte toevallig op een boek over bio-energetische voeding en één over levensfilosofie, beide van de hand van Jan Dries. Bio-energetische voeding bevatte dezelfde tekst over landbouwproducten.

Van alle komische kwakzalverspraktijken is oorkaarstherapie misschien wel de meest lachwekkende. De reclame voor deze therapie, ook wel heel geleerd klinkend thermo-auriculaire therapie genoemd, beweert dat het gebruik oeroud is en door de Hopi-indianen in stand werd gehouden. Een oorkaarsbehandeling zou niet enkel oorsmeer verwijderen, maar ook allerlei gezondheidsklachten doen afnemen of zelfs genezen. De kaarsen worden onder meer verkocht door natuurgeneeskundigen, gezondheidstherapeuten, natuurtherapeuten, drogisterijen, natuurvoedingswinkels, schoonheidsinstituten en kapsalons. De behandeling zou gemakkelijk thuis uitvoerbaar zijn. Over de mogelijke risico’s, zoals brandwonden en erger, hoor je echter niets.

HUMO pakte voor eindejaar (21 december 2010) opnieuw uit met het tweedelige dossier over de gevaren van gsm-straling. Dat schakelt nog een alarmistische versnelling hoger dan de vorige staaltjes hysterie uit 2006 en 2007. Zonder een zweem van wederwoord of tegensprekelijke debat springt Chris Vermeire op de complotmolen en verkoopt hij allerlei onheilspellende onzin over gsm-straling.

Er was heel wat aandacht toen we vorige zaterdag in Brussel met enkele tientallen massaal homeopathische middelen innamen, om aan te tonen dat er niets inzit.

Voor alle duidelijkheid. We dronken arsenicum en slangengif dat dertig keer na elkaar tienmaal verdund was in water. De uiteindelijke verdunningsfactor was dus gelijk aan een één gevolgd door dertig nullen.; Van het oorspronkelijke gif bleef zo weinig over, dat zo goed als zeker vrijwel niemand van ons ook maar één molecule van die stof heeft ingenomen. Zelfs als er een miljoen mensen hadden meegeslikt, zou dat wellicht niet het geval zijn geweest. Toch beweren homeopaten dat dergelijke extreem verdunde stoffen gebruik om mensen te genezen.

Er is geen enkel wetenschappelijk bewijs dat homeopathie werkt. Toch wordt het veel gebruikt voor allerlei kwalen. De positieve ervaringen van de gebruikers kunnen te maken hebben met het ‘placebo-effect’, dus omdat patiënt en therapeut een effect verwachten. Tegelijk is er wel een risico dat men een noodzakelijke klassieke medische behandeling niet of te laat opstart, door een gemiste of verkeerde diagnose. Daarom wordt de uitoefening van homeopathie best beperkt tot artsen, die nu al de meerderheid van de homeopaten uitmaken. Dit concludeert het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE) in zijn derde studie over de situatie van niet-conventionele therapieën in België. Eerder waren osteopathie en chiropraxie aan de beurt, en vervolgens acupunctuur.

Brussel l Maar één op vijf van de beweringen als 'verbetert de conditie van je bloedvaten' of 'versterkt het immuunsysteem' op voedingsproducten houdt steek, waarschuwt het Europees Agentschap voor Voedselveiligheid. 'Door dit bedrog kopen mensen te dure of onnodige producten', zegt consumentenexpert Johannes Kleis.